{"id":5748,"date":"2025-12-04T10:36:15","date_gmt":"2025-12-04T09:36:15","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/?p=5748"},"modified":"2025-12-04T11:12:35","modified_gmt":"2025-12-04T10:12:35","slug":"szkarlatka-amerykanska","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/szkarlatka-amerykanska\/","title":{"rendered":"Szkar\u0142atka ameryka\u0144ska"},"content":{"rendered":"

Szkar\u0142atka ameryka\u0144ska \u2013 niezwyk\u0142a pi\u0119kno\u015b\u0107 czy gro\u017any naje\u017ad\u017aca?<\/strong><\/p>\n

Szkar\u0142atka ameryka\u0144ska (Phytolacca americana) to bylina pochodz\u0105ca ze wschodnich wybrze\u017cy Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, gdzie traktowana jest jako chwast. Nie zaleca si\u0119 jednak jej wyrywania ze wzgl\u0119du na owoce, kt\u00f3re s\u0105 pokarmem dla tamtejszych ptak\u00f3w. W pozosta\u0142ych rejonach Stan\u00f3w Zjednoczonych jest uwa\u017cana za ro\u015blin\u0119 inwazyjn\u0105. Obecnie jej zasi\u0119g obejmuje ju\u017c tereny obu Kontynent\u00f3w Ameryka\u0144skich, Europy, Afryki i po\u0142udniowej Azji.<\/p>\n

Do kraj\u00f3w basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego zosta\u0142a sprowadzona w XVII wieku jako ro\u015blina ozdobna i w kolejnych wiekach rozprzestrzenia\u0142a si\u0119 na starym kontynencie w kierunku W\u0119gier, Austrii, Czech, Niemiec i Ukrainy. W Polsce w stanie dzikim zosta\u0142a po raz pierwszy stwierdzona w 2013 roku w Cisowicy w wojew\u00f3dztwie \u015bl\u0105skim. Inny gatunek szkar\u0142atki, pochodzenia azjatyckiego \u2013 szkar\u0142atk\u0119 jagodow\u0105 (Phytolacca acinosa) odnotowano ju\u017c w 2009 roku w zbiorowisku ro\u015blin ruderalnych na obrze\u017cu Tarnowa, gdzie ros\u0142a prawdopodobnie ju\u017c od kilku lat. Obserwacje te pokazuj\u0105, \u017ce zawleczone gatunki szkar\u0142atki s\u0105 w stanie przetrwa\u0107 bez problemu nasze zimy, wydawa\u0107 \u017cywotne, kie\u0142kuj\u0105ce nasiona, a co za tym idzie rozprzestrzenia\u0107 si\u0119 w naszym \u015brodowisku.<\/p>\n

Szkar\u0142atka ameryka\u0144ska potrafi dorasta\u0107 do 3 m wysoko\u015bci. Je\u015bli nie jest ograniczona przestrzennie osi\u0105ga pokr\u00f3j niewielkiego \u201edrzewka\u201d. \u0141odyga jest pusta w \u015brodku, sztywna, wzniesiona i czerwono nabieg\u0142a. Li\u015bcie s\u0105 eliptyczno-jajowate, dosy\u0107 grube. Wytwarza mocny, palowy korze\u0144. Za najmniej dekoracyjn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tej ro\u015bliny uwa\u017ca si\u0119 jej kwiaty \u2013 s\u0105 ma\u0142e, bia\u0142e lub lekko zielonkawe, zebrane d\u0142ugie kwiatostany w kszta\u0142cie gron. Jednak te niepozorne kwiaty przekszta\u0142caj\u0105 si\u0119 w szkar\u0142atne, silnie b\u0142yszcz\u0105ce jagody, co ciekawe, r\u00f3wnie\u017c szypu\u0142ki owoc\u00f3w i owocostan\u00f3w przybieraj\u0105 czerwony kolor. Nasiona rozprzestrzeniaj\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b endozoochoryczny za pomoc\u0105 ptak\u00f3w. Nie nale\u017cy wi\u0119c si\u0119 dziwi\u0107, je\u015bli szkar\u0142atka wyro\u015bnie daleko od ro\u015bliny matecznej.<\/p>\n

Owoce s\u0105 truj\u0105ce, jak i pozosta\u0142e cz\u0119\u015bci ro\u015bliny. U\u017cywane s\u0105 do barwienia tkanin i s\u0142abej jako\u015bci win, cho\u0107 szersze zastosowanie ma w tym zakresie wspomniana wcze\u015bniej szkar\u0142atka jagodowa.<\/p>\n

Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce m\u0142ode p\u0119dy szkar\u0142atki s\u0105 jadalne po ugotowaniu i ca\u0142a ro\u015blina dopiero w miar\u0119 dorastania robi si\u0119 coraz bardziej \u201etoksyczna\u201d. Udowodniono, \u017ce ro\u015bliny z rodzaju szkar\u0142atka mog\u0105 zosta\u0107 u\u017cyte w fitoremediacji poniewa\u017c s\u0105 w stanie gromadzi\u0107 w sobie kadm, mangan i o\u0142\u00f3w. Jako ro\u015blina lecznicza szkar\u0142atka ameryka\u0144ska znalaz\u0142a zastosowanie w medycynie ludowej Indian, homeopatii i weterynarii.<\/p>\n

Polecana jest jako ro\u015blina ozdobna do ogrod\u00f3w skalnych, \u015br\u00f3dziemnomorskich, w stylu azjatyckim. Odmiana \u2018Silberstein\u2019 ma jasnozielone nakrapiane li\u015bcie, dorasta do 1,2 m wysoko\u015bci, owoce s\u0105 identyczne jak u gatunku. Jako ro\u015blina ogrodowa szkar\u0142atka wymaga miejsca s\u0142onecznego lub p\u00f3\u0142cienistego, pr\u00f3chnicznego pod\u0142o\u017ca i umiarkowanego podlewania. Dodatkowo zaleca si\u0119 okrywanie jej na zim\u0119 kopczykiem ziemi, kory lub li\u015bci.<\/p>\n

W handlu dost\u0119pne s\u0105 zar\u00f3wno sadzonki jak i nasiona. I chocia\u017c w ofertach trudno znale\u017a\u0107 informacje o potencjalnym zagro\u017ceniu to ju\u017c na forach ogrodniczych ogrodnicy i dzia\u0142kowcy ostrzegaj\u0105 si\u0119 nawzajem i radz\u0105, aby kwiatostany szkar\u0142atki obcina\u0107 i nie dopuszcza\u0107 do owocowania. Wydaje si\u0119, \u017ce problem narasta, poniewa\u017c szkar\u0142atka ameryka\u0144ska wysiewa si\u0119 w wielu miejscach a ludzie oczarowani jej urod\u0105 pozwalaj\u0105 jej swobodnie rosn\u0105\u0107. Bardzo prawdopodobne, \u017ce szkar\u0142atce sprzyja ocieplenie klimatu, poniewa\u017c w starszych opisach wyra\u017anie zaznacza si\u0119 jej s\u0142ab\u0105 mrozoodporono\u015b\u0107. Z uwagi na obecnie ma\u0142o mro\u017ane, \u0142agodne zimy jej nasiona bez problemu kie\u0142kuj\u0105 a ca\u0142e ro\u015bliny odradzaj\u0105 si\u0119 ze zgrubia\u0142ych korzeni. Do tej pory najwi\u0119ksze skupisko dziko rosn\u0105cej szkar\u0142atki ameryka\u0144skiej odnotowano w lesie Niemodlin (wojew\u00f3dztwo opolskie) na obszarze kilkudziesi\u0119ciu hektar\u00f3w gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 okazy na r\u00f3\u017cnym etapie rozwoju \u2013 zar\u00f3wno siewki jak i 2 m ro\u015bliny. Dalsze obserwacje wykaza\u0142y, i\u017c usuwanie jedynie cz\u0119\u015bci nadziemnych szkar\u0142atki jest nieefektywne, dopiero wykopywanie ca\u0142ych ro\u015blin \u2013 z korzeniami skutkuje trwa\u0142ym usuni\u0119ciem. Ponadto wiadomo ju\u017c, \u017ce nasiona szkar\u0142atki mog\u0105 mie\u0107 zdolno\u015b\u0107 kie\u0142kowania nawet je\u015bli pochodz\u0105 z niedojrza\u0142ych (zielonych) owoc\u00f3w, a same owoce mog\u0105 dojrze\u0107 nawet na \u015bci\u0119tej wcze\u015bniej ro\u015blinie.<\/p>\n

We florze Polski szkar\u0142atka ameryka\u0144ska ma obecnie status efemerofita czyli gatunku przej\u015bciowo pojawiaj\u0105cego si\u0119 w \u015brodowisku, kt\u00f3ry nie jest trwale zadomowiony. I tu pojawia si\u0119 problem. Czy aby na pewno szkar\u0142atka nie zadomowi\u0142a si\u0119 u nas na dobre i na sta\u0142e? Czy nie stanowi trwa\u0142ego ju\u017c elementu synantropijnej flory? Szkar\u0142atka ameryka\u0144ska nie jest gatunkiem uznanym za inwazyjny na terenie naszego kraju, warto jednak mie\u0107 j\u0105 na oku, uprawia\u0107 w kontrolowanych warunkach a ze stanowisk znajduj\u0105cych si\u0119 poza naszymi ogrodami ca\u0142kowicie usuwa\u0107.<\/p>\n

Autor: dr Magdalena Bederska-B\u0142aszczyk<\/p>\n

Literatura:<\/p>\n