{"id":5672,"date":"2025-11-03T12:43:11","date_gmt":"2025-11-03T11:43:11","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/?p=5672"},"modified":"2025-12-04T10:17:54","modified_gmt":"2025-12-04T09:17:54","slug":"chryzantemy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/chryzantemy\/","title":{"rendered":"Chryzantemy"},"content":{"rendered":"
Chryzantemy to kwiaty wielowymiarowe, o z\u0142o\u017conej symbolice, r\u00f3\u017cnorodnym pi\u0119knie, i wszechstronnym zastosowaniu, kt\u00f3re towarzysz\u0105 cz\u0142owiekowi ju\u017c od XV w p.n.e. Pochodz\u0105 z rodziny astrowatych (Asteraceae<\/em>), i s\u0105 jednymi z najpopularniejszych ro\u015blin kwitn\u0105cych od jesieni a\u017c do nadej\u015bcia pierwszych przymrozk\u00f3w.<\/h5>\n

Chryzantema uprawiana by\u0142a ju\u017c w XV w przed nasz\u0105 er\u0105, w Chinach, jako kwitn\u0105ce zio\u0142o. Mo\u017cemy znale\u017a\u0107 wzmiank\u0119 na jej temat w naukach Konfucjusza. W \u00f3smym wieku chryzantema pojawi\u0142a si\u0119 w Japonii, gdzie bardzo szybko zosta\u0142a uznana przez cesarza za symbol narodowy, a nawet sta\u0142a si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji dla cesarskiej piecz\u0119ci. Jest na niej przedstawiona jako pojedynczy kwiat o szesnastu p\u0142atkach. By uhonorowa\u0107 cesarzy, dawniej ich trony ca\u0142kowicie pokrywane by\u0142y chryzantemami. Monarchia japo\u0144ska znana jest z tego powodu r\u00f3wnie\u017c jako chryzantemowy tron. Wizerunek chryzantemy powraca w tak wielu miejscach, \u017ce do dzisiaj mo\u017cna znale\u017a\u0107 ten kwiat na ka\u017cdym japo\u0144skim paszporcie i monecie 50-jenowej. Ci\u0105gle jeszcze istnieje w Japonii Order Chryzantemy, jako najwy\u017csze rang\u0105 odznaczenie przyznawane przez cesarza. Chryzantema jest jedynym kwiatem na \u015bwiecie, z kt\u00f3rym zwi\u0105zana jest tak wysoka ranga.<\/p>\n

\"Chinese<\/p>\n

W Pa\u0144stwie \u015arodka chryzantema to jedna z najbardziej cenionych ro\u015blin (obok storczyka, \u015bliwy i bambusa). Symbolizuje d\u0142ugie, szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie, ale r\u00f3wnie\u017c jego jesie\u0144. Jest te\u017c symbolem szlachetno\u015bci, d\u0142ugowieczno\u015bci i zdrowia, a kwiaty chryzantemy s\u0105 cz\u0119sto u\u017cywane w tradycyjnych chi\u0144skich lekach i napojach. By zrozumie\u0107, sk\u0105d wywodzi si\u0119 symbolika zwi\u0105zana z chryzantem\u0105, musimy cofn\u0105\u0107 si\u0119 w czasie do XIV-XV w p.n.e. W tym okresie w Chinach chryzantemy uprawiane by\u0142y jako ro\u015blina o szczeg\u00f3lnych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach. By\u0142y tak wyj\u0105tkowe, \u017ce wy\u0142\u0105cznie szlachetnie urodzeni mieli prawo uprawiania ich we w\u0142asnych ogrodach. Z powodu swojej wysokiej rangi chryzantemy mo\u017cna znale\u017a\u0107 r\u00f3wnie\u017c na klasycznej chi\u0144skiej porcelanie, namalowane w charakterystyczny dla wschodniej sztuki spos\u00f3b. Ich motywem od wiek\u00f3w zdobi si\u0119 stroje, naczynia, a nawet \u015bwi\u0105tynie.<\/p>\n

Pierwsz\u0105 ogrodow\u0105 chryzantem\u0119 zaprezentowano w Anglii, w 1795 roku. Na pocz\u0105tku nowe odmiany przywo\u017cono z Chin, dopiero w drugiej po\u0142owie XIX stulecia Europejczycy nauczyli si\u0119 je hodowa\u0107. Do Europy chryzantemy dotar\u0142y pod koniec XVIII wieku, poniewa\u017c wcze\u015bniej Chi\u0144czycy nie pozwalali ich wywozi\u0107, a Japonia by\u0142a odizolowana od Zachodu. Nazw\u0119 chryzantemy wymy\u015bli\u0142 s\u0142ynny szwedzki botanik, Karol Linneusz, kt\u00f3ry po\u0142\u0105czy\u0142 grecki termin okre\u015blaj\u0105cy z\u0142oto  -\u201echrystos\u201d \u2013 z okre\u015bleniem kwiatu \u2013 \u201eanthos\u201d. Inspiracj\u0105 by\u0142y dla niego oryginalne chi\u0144skie i japo\u0144skie nazwy, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c odnosi\u0142y si\u0119 do z\u0142ota. Dziko rosn\u0105ce chryzantemy s\u0105 \u017c\u00f3\u0142te, ale do\u015b\u0107 szybko uda\u0142o si\u0119 wyhodowano r\u00f3wnie\u017c bia\u0142e. Inne barwy p\u0142atk\u00f3w uda\u0142o si\u0119 uzyska\u0107 znacznie p\u00f3\u017aniej. W tej chwili istnieje oko\u0142o 40 gatunk\u00f3w, ale niezliczona ilo\u015b\u0107 odmian ogrodniczych i kultywar\u00f3w tej ro\u015bliny. Takiej rozmaito\u015bci barw i form nie ma \u017cadna inna ro\u015blina.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem uprawy chryzantemy s\u0105 bardzo tolerancyjne. Preferuj\u0105 zar\u00f3wno stanowiska pe\u0142ne s\u0142o\u0144ce, jak i p\u00f3\u0142cieniste. Je\u015bli chodzi o gleb\u0119 \u2013 ka\u017cda, kt\u00f3ra nie jest stawem albo pustyni\u0105, b\u0119dzie dla nich odpowiednia. W sprzyjaj\u0105cych warunkach mog\u0105 rozrasta\u0107 si\u0119 za pomoc\u0105 k\u0142\u0105czy, tworz\u0105c rozleg\u0142e k\u0119py, a ich pi\u0119kne kwiaty wabi\u0105 pszczo\u0142y i motyle. R\u00f3wnie efektownie chryzantemy prezentuj\u0105 si\u0119 w donicach, na rabatach bylinowych, jak i w grupach jako ro\u015bliny okrywowe. Ich zwarty, formalny pokr\u00f3j sprawia, \u017ce \u200b\u200bchryzantemy dobrze komponuj\u0105 si\u0119 z trawami ozdobnymi tworz\u0105cymi k\u0119py, lub innymi ro\u015blinami o podobnym pokroju. Niewiele jest ro\u015blin, kt\u00f3re kwitn\u0105 tak obficie w drugiej po\u0142owie pa\u017adziernika, a cz\u0119sto nawet w listopadzie.<\/p>\n

\u015awi\u0119to Chryzantemy w Chinach i Japonii\"What<\/strong><\/p>\n

\u015awi\u0119to Chryzantemy, znane r\u00f3wnie\u017c jako Festiwal Chongyang, czyli \u015awi\u0119to Podw\u00f3jnej Dziewi\u0105tki, jest obchodzone w Chinach dziewi\u0105tego dnia dziewi\u0105tego miesi\u0105ca wed\u0142ug kalendarza ksi\u0119\u017cycowego. W tym dniu ludzie odwiedzaj\u0105 cmentarze, aby odda\u0107 ho\u0142d przodkom, oraz uczestnicz\u0105 w r\u00f3\u017cnych festiwalach i wystawach chryzantem. Chocia\u017c chryzantemy odgrywaj\u0105 w nim wa\u017cn\u0105 rol\u0119, samo \u015bwi\u0119to ma nieco szersze znaczenie. Jest to dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cony starszym ludziom, wspinaczce g\u00f3rskiej, piciu wina chryzantemowego oraz przystrajaniu dom\u00f3w chryzantemami i li\u015b\u0107mi dzi\u0119gli. Do tradycji nale\u017cy organizowanie przy tej okazji konkurs\u00f3w poezji oraz wycieczek w g\u00f3rzyste okolice, gdzie dziko rosn\u0105 te kwiaty. Wypicie tego dnia sake z p\u0142atkami chryzantem ma zagwarantowa\u0107 wieczn\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107. Urokliw\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tych uroczysto\u015bci jest festiwal chryzantemowych lalek, podczas kt\u00f3rego gliniane figurki w strojach ze \u015bwie\u017cych kwiat\u00f3w \u201eodgrywaj\u0105\u201d historyczne sceny. W tym czasie hodowcy prezentuj\u0105 setki nowych odmian chryzantem.<\/p>\n

Podobnie wygl\u0105da to w Japonii, gdzie \u015awi\u0119to Chryzantemy, zwane Kiku no Sekku, obchodzone jest 9 wrze\u015bnia. Jest jednym z pi\u0119ciu tradycyjnych \u015bwi\u0105t sezonowych i ma d\u0142ug\u0105 histori\u0119 si\u0119gaj\u0105c\u0105 okresu Heian. Chryzantema jest szczeg\u00f3lnie ceniona i czczona podczas tego \u015bwi\u0119ta r\u00f3wnie\u017c jako symbol rodziny cesarskiej. W ca\u0142ym kraju odbywaj\u0105 si\u0119 w tym czasie wystawy i festiwale chryzantem, a ogrody i parki s\u0105 ozdobione pi\u0119knymi kompozycjami kwiatowymi. Pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zawody w hodowli najpi\u0119kniejszych chryzantem, picie sake z p\u0142atkami chryzantemy, k\u0105piele z chryzantemowymi p\u0142atkami, jak r\u00f3wnie\u017c zostawianie na noc wacik\u00f3w na kwiatach, by przesz\u0142y ich aromatem.<\/p>\n

\"\"Ciekawostki na temat chryzantem<\/strong><\/p>\n

Chryzantemy by\u0142y podziwiane nie tylko za swoje pi\u0119kno \u2013 wykorzystywano je r\u00f3wnie\u017c od stuleci jako lek. Ustawiane by\u0142y w pobli\u017cy domostw \u017ceby odgoni\u0107 z\u0142e moce, a ich pozytywna energia i soczyste kolory nios\u0142y rado\u015b\u0107 oczom i potrafi\u0142y odci\u0105ga\u0107 uwag\u0119 od codziennych k\u0142opot\u00f3w. Kwiaty chryzantemy nosi si\u0119 cz\u0119sto ze sob\u0105 podczas przemierzania niebezpiecznych okolic lub w podr\u00f3\u017cy, aby uspokoi\u0107 z\u0142e duchy i zapewni\u0107 sobie \u017cyczliwo\u015b\u0107 bog\u00f3w. Wykorzystuje si\u0119 je bardzo cz\u0119sto w kuchni, bo m\u0142ode li\u015bcie s\u0105 smacznym dodatkiem do zup, a p\u0142atki – przypraw\u0105 do potraw. Gotowane korzenie s\u0105 pono\u0107 skutecznym lekiem na uporczywe migreny, a tak\u017ce pomagaj\u0105 szybko wytrze\u017awie\u0107, gdy kto\u015b przesadzi z alkoholem. Natomiast rosa zebrana z chryzantem to \u015bwi\u0119ta woda, w kt\u00f3rej obmycie si\u0119 zapewnia d\u0142ugowieczno\u015b\u0107 i szcz\u0119\u015bcie. Wystarczy kilka jej kropel do przetarcia twarzy, aby wyczarowa\u0107 sobie pomy\u015blno\u015b\u0107 w mi\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Stare przys\u0142owie m\u00f3wi: \u201eJe\u015bli chcesz \u017cy\u0107 d\u0142ugo, zdrowo i w rado\u015bci – piel\u0119gnuj ogr\u00f3d chryzantemowy\u201d. Nie tylko bowiem pi\u0119kno tych kwiat\u00f3w ma dzia\u0142anie dobroczynne wyciszaj\u0105c nasz umys\u0142, ale te\u017c ca\u0142a ro\u015blina jest u\u017cywana jako lekarstwo, przyprawa kuchenna oraz jako ozdoba ka\u017cdego jesiennego dania. W kuchni japo\u0144skiej spotka\u0107 mo\u017cna kie\u0142ki chryzantemy sma\u017cone z dodatkiem czosnku i ostrej papryki, podawane jako przek\u0105ski.<\/p>\n

I chocia\u017c w wielu krajach Europy chryzantemy kojarz\u0105 si\u0119 z cmentarzami i \u015awi\u0119tem Zmar\u0142ych, obecnie w Europie, kwiaty te s\u0105 coraz bardziej popularne. Ich urod\u0105 zachwycaj\u0105 si\u0119 zw\u0142aszcza Holendrzy, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce chryzantema urod\u0105 ust\u0119puje jedynie r\u00f3\u017cy. Dodatkowo ma bardzo praktyczne zastosowanie poniewa\u017c li\u015bcie tych ro\u015blin poch\u0142aniaj\u0105 kurz i lotne zanieczyszczenia, takie jak toksyczny formaldehyd, benzen i amoniak. Chryzantemy nazywane s\u0105 r\u00f3wnie\u017c kwiatami Chrystusa, poniewa\u017c wierzy si\u0119, \u017ce zakwit\u0142y w dniu jego narodzin. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce kwiat ten chroni nosz\u0105cego go przed gniewem bog\u00f3w. Je\u015bli posadzisz go w ogrodzie, odp\u0119dzisz z\u0142e duchy. Niekt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce chryzantemy w domu przynosz\u0105 pecha. Wynika to z faktu, \u017ce w niekt\u00f3rych regionach Europy s\u0105 one ulubionym elementem ceremonii pogrzebowych. We W\u0142oszech wr\u0119czanie chryzantem jest r\u00f3wnoznaczne ze s\u0142owami: \u201eChcia\u0142bym, \u017ceby\u015b nie \u017cy\u0142\u201d.<\/p>\n

Uwielbiana przez francuskich impresjonist\u00f3w, chryzantema wieloletnia<\/strong> by\u0142a r\u00f3wnie\u017c znakiem elegancji na dworze angielskiej kr\u00f3lowej Wiktorii. <\/p>\n

 <\/p>\n

Chryzantemy rosn\u0105ce w Ogrodzie Wi\u015bniowym Reiwa (Reiwa Sakura Teien, \u4ee4\u548c\u685c\u5ead\u5712)<\/strong><\/p>\n

\"\"Chrysanthemum \u2018Clara Curtis\u2019<\/em><\/strong><\/p>\n

\u2018Clara Curtis\u2019 to bardzo p\u00f3\u017ano kwitn\u0105ca odmiana korea\u0144skiej chryzantemy o du\u017cych, jasnor\u00f3\u017cowych lub lawendowych \u201estokrotkach\u201d pokrywaj\u0105cych li\u015bcie. Odmiana ta pochodzi z Walii (1929), a jej tw\u00f3rc\u0105 jest Amos Perry. Dobrze ro\u015bnie w pe\u0142nym s\u0142o\u0144cu i przeci\u0119tnej glebie o umiarkowanej \u017cyzno\u015bci. Dorasta do oko\u0142o 70 cm wysoko\u015bci. Tworzy zwarte k\u0119py z wyprostowanymi, mocnymi \u0142odygami, kt\u00f3re s\u0105 wytrzyma\u0142e i dobrze utrzymuj\u0105 kwiatostany. Ro\u015blina ma elegancki, naturalny pokr\u00f3j. Kwitnienie trwa od p\u00f3\u017anego lata a\u017c do jesieni. Kwiaty przyci\u0105gaj\u0105 pszczo\u0142y i motyle, co czyni j\u0105 doskona\u0142\u0105 ro\u015blin\u0105 do wspierania bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci w ogrodzie. Preferuje stanowiska chronione przed silnym wiatrem, z umiarkowan\u0105 wilgotno\u015bci\u0105 gleby, i jest w pe\u0142ni mrozoodporna.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"Chrysanthemum \u2018Cottage Apricot\u2019<\/em><\/strong><\/p>\n

Urocza, p\u00f3\u017ano kwitn\u0105ca bylina, kt\u00f3ra wnosi ciep\u0142y akcent do ogrodu wraz z ko\u0144cem lata. Jej delikatne, morelowo-r\u00f3\u017cowe kwiaty tworz\u0105 romantyczny, wiejski klimat. Kwitn\u0105ca obficie od p\u00f3\u017anego lata do jesieni, idealnie nadaje si\u0119 do roz\u015bwietlania rabat, ogrod\u00f3w kwiatowych i sezonowych pojemnik\u00f3w, oraz na kwiat ci\u0119ty do aran\u017cacji wn\u0119trz. Kwitnie od wrze\u015bnia do pa\u017adziernika. Dobrze ro\u015bnie w pe\u0142nym s\u0142o\u0144cu i w wilgotnej, dobrze przepuszczalnej glebie. Nale\u017cy j\u0105 podlewa\u0107 obficie w suche dni. Osi\u0105ga wysoko\u015b\u0107 oko\u0142o 80 cm. Mo\u017ce by\u0107 czasem konieczne podparcie \u0142odyg. Chryzantemy te powinny przetrwa\u0107 na zewn\u0105trz w wi\u0119kszo\u015bci region\u00f3w, zw\u0142aszcza je\u015bli b\u0119d\u0105 chronione grub\u0105 warstw\u0105 \u015bci\u00f3\u0142ki .<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

\"ChrysanthemumChrysanthemum<\/em> \u2018Mei-Kyo\u2019<\/strong><\/p>\n

Kompaktowa regularna odmiana o kwiatach w kszta\u0142cie ma\u0142ych pompon\u00f3w, ukazuj\u0105cych zachwycaj\u0105cy gradient r\u00f3\u017cu, od pierwszego rozwini\u0119cia, do pe\u0142nego rozkwitu. Ta odmiana chryzantemy tworzy g\u0119st\u0105, ukwiecon\u0105 k\u0119p\u0119, kt\u00f3ra o\u017cywia rabaty od p\u00f3\u017anego lata do ko\u0144ca sezonu. Jest bardzo wytrzyma\u0142a i \u0142atwa w uprawie na zwyk\u0142ej glebie, nawet ubogiej i suchej. Podobno nazwa tej odmiany oznacza Chwa\u0142\u0119 Kioto.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/strong><\/p>\n

\"\"Chrysanthemum<\/em> \u2018Nantyderry Sunshine\u2019<\/strong><\/p>\n

Tw\u00f3rc\u0105 tej odmiany jest Glynne Clay z Walii. Kr\u00f3lewskie Towarzystwo Ogrodnicze (Royal Horticultural Society) zaliczy\u0142o j\u0105 do 200 najlepszych ro\u015blin ostatnich 200 lat. Tworzy zwarty krzew, ca\u0142kowicie pokryty jaskrawo\u017c\u00f3\u0142tymi, podw\u00f3jnymi kwiatami, kt\u00f3rych kolor nabiera g\u0142\u0119bi od kraw\u0119dzi do \u015brodka. Kwitnie wcze\u015bnie jak na chryzantem\u0119, rozpoczynaj\u0105c ju\u017c na pocz\u0105tku wrze\u015bnia i trwaj\u0105c w pe\u0142nym rozkwicie do ko\u0144ca listopada. Jest to odporna bylina, kt\u00f3r\u0105 \u0142atwo uprawia\u0107 w przeci\u0119tnej, lekko wilgotnej glebie, w nas\u0142onecznionym miejscu. Osi\u0105ga wysoko\u015b\u0107 ok 50 cm.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/strong><\/p>\n

\"\"Chrysanthemum<\/em> \u2018Rotes Julchen\u2019 <\/strong><\/p>\n

To bylina preferuj\u0105ca normaln\u0105, przepuszczaln\u0105 gleb\u0119 i pe\u0142ne s\u0142o\u0144ce. Ma ciemnor\u00f3\u017cowe p\u0105ki i kwiaty pomponowe o radosnym r\u00f3\u017cowym kolorze, kt\u00f3re wyselekcjonowane zosta\u0142y przez Georga Mayera. Bylina ta jest wytrzyma\u0142a i stabilna, nawet przy wczesnych opadach \u015bniegu. Kwitnie od wrze\u015bnia do listopada, osi\u0105gaj\u0105c maksymaln\u0105 wysoko\u015b\u0107 40-50 cm. Tworzy pi\u0119kne kompozycje z astrami, trawami z rodziny wiechlinowatych, rozchodnikiem i naw\u0142oci\u0105. Nadaje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na kwiat ci\u0119ty. Warto j\u0105 delikatnie okry\u0107 na zim\u0119.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"Chrysanthemum <\/em>\u2018Rehauge\u2019<\/strong><\/p>\n

Ta wspania\u0142a odmiana posiada ciemnoczerwone kwiaty w kszta\u0142cie stokrotek, kt\u00f3re zakwitaj\u0105 jako ostatnie w ogrodzie. Kwitnie dopiero pod koniec pa\u017adziernika i, je\u015bli s\u0105 ku temu odpowiednie warunki, ko\u0144czy kwitnienie pod koniec listopada. W ciep\u0142ym, os\u0142oni\u0119tym miejscu mo\u017cna si\u0119 ni\u0105 d\u0142ugo cieszy\u0107. Jest odporn\u0105 bylin\u0105, kt\u00f3ra \u0142atwo ro\u015bnie w przeci\u0119tnej glebie. Osi\u0105ga wysoko\u015b\u0107 ok 70 cm i jest odporna na mr\u00f3z.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/em><\/strong>Chrysanthemum<\/em> \u2018Poesie\u2019<\/strong><\/p>\n

To pi\u0119kna odmiana, kt\u00f3rej kremowobia\u0142e, p\u00f3\u0142pe\u0142ne kwiaty z \u017c\u00f3\u0142tym \u015brodkiem kwitn\u0105 we wrze\u015bniu i pa\u017adzierniku. Wysoka odmiana, osi\u0105gaj\u0105ca 100cm, kt\u00f3ra doskonale nadaje si\u0119 do ci\u0119cia. Kwiaty dobrze znosz\u0105 lekkie przymrozki, ale p\u00f3\u017aniej staj\u0105 si\u0119 jasnor\u00f3\u017cowe. Ta wyprostowana, masywna ro\u015blina zachwyca silnym wzrostem, doskona\u0142\u0105 zimotrwa\u0142o\u015bci\u0105, dobr\u0105 stabilno\u015bci\u0105 i obfitym kwitnieniem. 'Poesie’ okazuje si\u0119 bardzo trwa\u0142a w wazonie, dzi\u0119ki czemu idealnie nadaje si\u0119 do jesiennych bukiet\u00f3w. Ten niezwykle wytrzyma\u0142y kwiat zosta\u0142 odkryty przez Wolfganga Kautza w karpackiej wiosce.<\/p>\n

Zapraszamy serdecznie do odpoczynku w\u015br\u00f3d tych pi\u0119knych, jesiennych kwiat\u00f3w\u2026 \ud83d\ude42<\/p>\n

mgr in\u017c. Ewa Kali\u0144ska – Opiekunka Reiwa Sakura Teien<\/p>\n

Inspiracje:<\/p>\n