{"id":5612,"date":"2025-10-21T14:31:52","date_gmt":"2025-10-21T12:31:52","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/?p=5612"},"modified":"2025-10-21T14:37:02","modified_gmt":"2025-10-21T12:37:02","slug":"szepty-jesieni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/szepty-jesieni\/","title":{"rendered":"Szepty jesieni"},"content":{"rendered":"

Czy to ju\u017c jesie\u0144?… W powietrzu czu\u0107 ch\u0142\u00f3d chocia\u017c s\u0142o\u0144ce w dzie\u0144 potrafi jeszcze da\u0107 du\u017co ciep\u0142a, w powietrzu snuj\u0105 si\u0119 nitki babiego lata. Pojawiaj\u0105 si\u0119 mgliste poranki, czasem lekko mro\u017ane z posrebrzon\u0105 traw\u0105. Ch\u0142odne wieczory, kr\u00f3tkie dni, ptaki odlatuj\u0105ce na zim\u0119 i zwierz\u0119ta szykuj\u0105ce zimowe zapasy. To wszystko szepty jesieni, kt\u00f3ra coraz \u015bmielej wkrada si\u0119 w \u015bwiat przyrody a za chwil\u0119 zaw\u0142adnie nim w pe\u0142ni. 
\nJesieni\u0105 punkt g\u00f3rowania s\u0142o\u0144ca nad horyzontem znajduje si\u0119 o wiele ni\u017cej ni\u017c latem, wi\u0119c mniej promieniowania s\u0142onecznego dociera do nas podczas tej pory roku. Ma to wp\u0142yw nie tylko na temperatur\u0119, ale r\u00f3wnie\u017c d\u0142ugo\u015b\u0107 dnia i nocy. <\/strong><\/p>\n

Jesie\u0144 kalendarzowa zaczyna si\u0119 zawsze 23 wrze\u015bnia, jest to sta\u0142a data niezale\u017cna od pogody czy fazy ksi\u0119\u017cyca. Ko\u0144czy si\u0119 \u2013 r\u00f3wnie\u017c co roku – 21 grudnia daj\u0105c pocz\u0105tek kalendarzowej zimie. Nieco inaczej zaczyna si\u0119 astronomiczna jesie\u0144 \u2013 jest to dzie\u0144 r\u00f3wnonocy jesiennej i mo\u017ce przypada\u0107 22 lub 23 wrze\u015bnia, ko\u0144czy si\u0119 przesileniem zimowym 21 lub 22 grudnia kiedy to zaczyna si\u0119 astronomiczna zima.<\/span> 
\n<\/span>Dla okre\u015blania zmian klimatycznych i podawania danych meteorologicznych stosuje si\u0119 poj\u0119cie jesieni meteorologicznej. Trwa ona zawsze od 1 wrze\u015bnia do 30 listopada, ka\u017cda meteorologiczna pora roku trwa wi\u0119c trzy miesi\u0105ce i s\u0142u\u017cy do opisywania danych statystycznych dotycz\u0105cych zjawisk pogodowych (np. \u015brednie opady danej pory roku).<\/span> <\/span><\/p>\n

W przyrodzie natomiast odnotowujemy fenologiczne pory roku. S\u0105 one wyznaczane przez fazy rozwojowe wybranych ro\u015blin wska\u017anikowych i zale\u017c\u0105 w du\u017cej mierze od warunk\u00f3w pogodowych. W przypadku jesieni p\u00f3r fenologicznych wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 a\u017c trzy! Wczesna jesie\u0144 zwana zwyczajowo polsk\u0105 z\u0142ot\u0105 jesieni\u0105 albo babim latem trwa zwykle od pocz\u0105tku wrze\u015bnia do pocz\u0105tku pa\u017adziernika. Jej wyznacznikiem jest dojrzewanie owoc\u00f3w kasztanowca pospolitego (<\/span>Aesculus hippocastanum<\/span><\/i>), ligustru pospolitego (<\/span>Ligustrum vulgare<\/span><\/i>) czy bor\u00f3wki brusznicy (<\/span>Vaccinium vitis-idaea<\/span><\/i>). Kolejno po niej nastaje jesie\u0144 w\u0142a\u015bciwa \u2013 kwitnie zimowit jesienny (<\/span>Colchicum autumnale<\/span><\/i>), \u017c\u00f3\u0142kn\u0105 li\u015bcie lipy pospolitej (<\/span>Tilia cordata<\/span><\/i>), klonu pospolitego (<\/span>Acer platanoides<\/span><\/i>) czy brzozy brodawkowatej (<\/span>Betula pendula<\/span><\/i>). Etap ten trwa zazwyczaj od pocz\u0105tku do ko\u0144ca pa\u017adziernika. Ostatnia faza fenologicznej jesieni to tzw. jesie\u0144 p\u00f3\u017ana (szaruga jesienna) \u2013 jej pocz\u0105tek wyznaczaj\u0105 ostatnie opadaj\u0105ce li\u015bcie brzozy i buka (<\/span>Fagus sylvatica<\/span><\/i>), trwa przez listopad nierzadko zahaczaj\u0105c na grudzie\u0144.<\/span> <\/span><\/p>\n

Wi\u0119cej na temat fenologicznej jesieni mo\u017cna znale\u017a\u0107 we wpisach Ani Gasek:<\/span> 
\n<\/span>https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wczesna-jesien\/<\/span> 
\n<\/span>https:\/\/ogrodpan.pl\/blog\/jesien-w-ogrodzie\/<\/span><\/a> 
\n<\/span>https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/pozna-jesien\/<\/span> <\/span><\/p>\n

Z uwagi na zmian\u0119 d\u0142ugo\u015bci dnia i nocy, mniejszej ilo\u015bci \u015bwiat\u0142a s\u0142onecznego ro\u015bliny zaczynaj\u0105 przygotowywa\u0107 si\u0119 do zimy. Z jednej strony wydaje si\u0119, \u017ce przyroda zamiera \u2013 opadaj\u0105 li\u015bcie, przekwitaj\u0105 kwiaty, z drugiej strony to jednak czas obfito\u015bci, owocowania. <\/span> 
\n<\/span>Przebarwiaj\u0105ce si\u0119 li\u015bcie s\u0105 najbardziej widoczn\u0105 i rozpoznawaln\u0105 cech\u0105 jesieni. Skracaj\u0105cy si\u0119 dzie\u0144 daje sygna\u0142 ro\u015blinom, aby rozpocz\u0105\u0107 proces pozbywania si\u0119 li\u015bci. Zim\u0105 ro\u015bliny zapadaj\u0105 w stan spoczynku, li\u015bcie odpowiadaj\u0105ce za proces fotosyntezy i transpiracji (parowania) nie s\u0105 im ju\u017c potrzebne. Zielony barwnik (chlorofil) ulega rozk\u0142adowi, wtedy uwidaczniaj\u0105 si\u0119 inne barwniki \u2013 z grupy karotenoid\u00f3w i antocyjan\u00f3w i to one odpowiadaj\u0105 za kolor jesiennej szaty. <\/span> 
\n<\/span>Opadanie li\u015bci ma ograniczy\u0107 straty wody, poniewa\u017c to przez nie woda wyparowuje do \u015brodowiska. Jesieni\u0105 na skutek zmian hormonalnych (zmniejszenie ilo\u015bci auksyn) w kom\u00f3rkach znajduj\u0105cych si\u0119 pomi\u0119dzy ogonkiem li\u015bciowym a p\u0119dem (strefa odcinaj\u0105ca) ulegaj\u0105 rozpuszczeniu \u015bciany kom\u00f3rkowe i li\u015b\u0107 odpada. Miejsce po odpadni\u0119tym li\u015bciu nazywane blizn\u0105 li\u015bciow\u0105 powleka si\u0119 warstw\u0105 kom\u00f3rek korka co utrudnia wnikanie patogen\u00f3w. <\/span>W momencie opadania li\u015bci ro\u015bliny s\u0105 ju\u017c zabezpieczone \u2013 maj\u0105 zawi\u0105zane p\u0105ki li\u015bciowe, z kt\u00f3rych na wiosn\u0119 rozwin\u0105 si\u0119 nowe li\u015bcie.<\/span> <\/span>U drzew iglastych powierzchnia li\u015bci, czyli igie\u0142 jest mocno zredukowana co ogranicza parowanie, dodatkowo ig\u0142y s\u0105 pokryte warstw\u0105 substancji o charakterze t\u0142uszczowym co dodatkowo chroni je przed utrat\u0105 wody oraz niskimi temperaturami. Jedynie modrzew (<\/span>Larix <\/span><\/i>sp.) z naszych rodzimych drzew iglastych zrzuca ig\u0142y. <\/span> <\/span>Dojrzewaj\u0105 ukryte w osn\u00f3wkach nasiona cisa (<\/span>Taxus baccata<\/span><\/i>), schowane w twardych szyszkach nasiona sosen (<\/span>Pinus <\/span><\/i>sp.), jod\u0142y pospolitej (<\/span>Abies alba<\/span><\/i>), \u015bwierka pospolitego (<\/span>Picea abies<\/span><\/i>) i modrzewi.<\/span> <\/span>Paprocie nie wytwarzaj\u0105 kwiat\u00f3w, nie owocuj\u0105 wi\u0119c ani nie wytwarzaj\u0105 nasion. W zarodniach, umieszczonych cz\u0119sto po spodniej stronie li\u015bci albo w k\u0142osach zarodniono\u015bnych wytwarzaj\u0105 si\u0119 i uwalniaj\u0105 zarodniki \u2013 z nich powstan\u0105 malusie\u0144kie przedro\u015bla, a dopiero z przedro\u015bli \u2013 dojrza\u0142e sporofity paproci. <\/span> <\/span><\/p>\n

We florze Polski obserwujemy ponowne kwitnienie wielu pospolitych ro\u015blin takich jak przymiotno bia\u0142e (<\/span>Erigeron annuus<\/span><\/i>), krwawnik pospolity (<\/span>Achillea millefolium<\/span><\/i>) czy wrotycz pospolity (<\/span>Tanacetum vulgare<\/span><\/i>). S\u0105 jednak gatunki, dla kt\u00f3rych teraz jest czas w\u0142a\u015bciwego kwitnienia. Nale\u017c\u0105 do nich \u2013 zimowit jesienny, z\u0142ocie\u0144 zawadzkiego (<\/span>Dendranthema Zawadzkii<\/span><\/i>) oraz gatunki naw\u0142oci w tym nasza rodzima naw\u0142o\u0107 pospolita (<\/span>Solidago virga-aurea<\/span><\/i>).<\/span> Owocuj\u0105 nasze rodzime drzewa i krzewy li\u015bciaste. Z d\u0119b\u00f3w (<\/span>Quercus<\/span><\/i> sp.) sypi\u0105 si\u0119 \u017co\u0142\u0119dzie, z buk\u00f3w- orzeszki (bukwie) \u2013 b\u0119d\u0105 one liczy\u0107 na pomoc zwierz\u0105t w rozsiewaniu. Inn\u0105 strategi\u0119 obra\u0142y m.in. klon i jesion (Fraxinis sp.) i grab pospolity (<\/span>Carpinus betulus<\/span><\/i>) \u2013 ich owoce to skrzydlaki \u2013 maj\u0105 skrzyde\u0142ka wi\u0119c b\u0119d\u0105 \u0142atwo unosi\u0107 si\u0119 na wietrze i w\u0119drowa\u0107 razem z nim.<\/span> Owoce jarz\u0105bu zwyczajnego (<\/span>Sorbus aucuparia<\/span><\/i>), kaliny koralowej (<\/span>Viburnum opulus<\/span><\/i>), kruszyny pospolitej (<\/span>Frangula alnus<\/span><\/i>), czy szak\u0142aka pospolitego (<\/span>Rhamnus cathartica<\/span><\/i>) nale\u017c\u0105 do owoc\u00f3w soczystych i s\u0105 pokarmem dla wielu zwierz\u0105t. <\/span>Niezwykle ciekawe s\u0105 owoce k\u0142okoczki po\u0142udniowej (<\/span>Staphylea pinnata<\/span><\/i>) – 2-3 komorowa torebki, jasnozielone, rozd\u0119te, o kszta\u0142cie niemal kulistym, wisz\u0105 na d\u0142ugiej szypule, nasiona s\u0105 kuliste do 1cm jasnobr\u0105zowe, b\u0142yszcz\u0105ce, twarde. Kiedy\u015b z nasion k\u0142okoczki wytwarzano r\u00f3\u017ca\u0144ce.<\/span> <\/span>Kuliste soczyste owoce wytwarzaj\u0105 pospolite ro\u015bliny zielne \u2013 konwalia majowa (<\/span>Convallaria majalis<\/span><\/i>), konwalijka dwulistna (<\/span>Maianthemum bifolium<\/span><\/i>) czy kokoryczka wielokwiatowa (<\/span>Polygonatum multiflorum<\/span><\/i>).<\/span> <\/span>Elementem z\u0142otej jesieni jest r\u00f3wnie\u017c babie lato \u2013 cieniutki nici prz\u0119dne niekt\u00f3rych gatunk\u00f3w paj\u0105k\u00f3w, na kt\u00f3rych to m\u0142ode osobniki wyruszaj\u0105 w \u015bwiat unoszone przez wiatr. Babie lato cz\u0119sto zaczyna si\u0119 wcze\u015bniej \u2013 ju\u017c w po\u0142owie wrze\u015bnia lub nawet pod koniec sierpnia. <\/span>Widoczne s\u0105 r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto paj\u0105ki krzy\u017caki. Gdzie si\u0119 chowa\u0142y do tej pory? Ma\u0142e paj\u0105czki wyl\u0119gaj\u0105 si\u0119 z jaj wiosn\u0105, rosn\u0105 i staj\u0105 si\u0119 du\u017ce w\u0142a\u015bnie pod koniec lata.<\/span> <\/span><\/p>\n

Szepty jesieni ka\u017cdy s\u0142yszy inaczej i dla ka\u017cdego znacz\u0105 co\u015b innego. Czy to b\u0119dzie mglisty poranek, nitka babiego lata na policzku czy spadaj\u0105ce na ziemi\u0119 \u017co\u0142\u0119dzie miejmy oczy i uszy szeroko otwarte i cieszmy si\u0119 jesieni\u0105!<\/span> <\/span><\/p>\n

 autor: dr Magdalena Bederska-B\u0142aszczyk<\/span><\/p>\nngg_shortcode_0_placeholder <\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Czy to ju\u017c jesie\u0144?… W powietrzu czu\u0107 ch\u0142\u00f3d chocia\u017c s\u0142o\u0144ce w dzie\u0144 potrafi jeszcze da\u0107 du\u017co ciep\u0142a, w powietrzu snuj\u0105 si\u0119 nitki babiego lata. Pojawiaj\u0105 si\u0119 mgliste poranki, czasem lekko mro\u017ane z posrebrzon\u0105 traw\u0105. Ch\u0142odne wieczory, kr\u00f3tkie dni, ptaki odlatuj\u0105ce na zim\u0119 i zwierz\u0119ta szykuj\u0105ce zimowe zapasy. To wszystko szepty jesieni, kt\u00f3ra coraz \u015bmielej wkrada…<\/p>\n","protected":false},"author":10,"featured_media":5632,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"default","_kad_post_title":"default","_kad_post_layout":"default","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"default","_kad_post_vertical_padding":"default","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[18,8,26],"tags":[],"class_list":["post-5612","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog","category-edukacja","category-z-notatnika-przyrodnika"],"taxonomy_info":{"category":[{"value":18,"label":"Blog"},{"value":8,"label":"Edukacja"},{"value":26,"label":"Z notatnika przyrodnika"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/8-1-1024x768.jpeg",1024,768,true],"author_info":{"display_name":"login_ap","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/agnieszka-pfeiffer\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":18,"name":"Blog","slug":"blog","term_group":0,"term_taxonomy_id":18,"taxonomy":"category","description":"","parent":0,"count":56,"filter":"raw","cat_ID":18,"category_count":56,"category_description":"","cat_name":"Blog","category_nicename":"blog","category_parent":0},{"term_id":8,"name":"Edukacja","slug":"edukacja","term_group":0,"term_taxonomy_id":8,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":30,"filter":"raw","cat_ID":8,"category_count":30,"category_description":"","cat_name":"Edukacja","category_nicename":"edukacja","category_parent":18},{"term_id":26,"name":"Z notatnika przyrodnika","slug":"z-notatnika-przyrodnika","term_group":0,"term_taxonomy_id":26,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":95,"filter":"raw","cat_ID":26,"category_count":95,"category_description":"","cat_name":"Z notatnika przyrodnika","category_nicename":"z-notatnika-przyrodnika","category_parent":18}],"tag_info":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5612","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/10"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5612"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5612\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5633,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5612\/revisions\/5633"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5632"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5612"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5612"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5612"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}