{"id":5236,"date":"2025-02-03T13:40:12","date_gmt":"2025-02-03T12:40:12","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrodpan.pl\/blog\/?p=5236"},"modified":"2025-02-13T13:11:21","modified_gmt":"2025-02-13T12:11:21","slug":"taxus-baccata-pierwszy-gatunek-chroniony-w-posce","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/taxus-baccata-pierwszy-gatunek-chroniony-w-posce\/","title":{"rendered":"Najwcze\u015bniej chroniony gatunek ro\u015bliny w Polsce – Taxus baccata"},"content":{"rendered":"

Jest taka cz\u0119\u015b\u0107 naszych Ogrod\u00f3w Zmys\u0142\u00f3w, zielona ca\u0142y rok. W tym magicznym miejscu rosn\u0105 g\u0142\u00f3wnie drzewa i krzewy iglaste, a w\u015br\u00f3d nich odmiany cisa pospolitego<\/strong> (Taxus baccata<\/em><\/strong> L.), kt\u00f3rego historia jest magiczna..<\/p>\n

Cis zajmowa\u0142 szczeg\u00f3lne miejsce w wierzeniach lud\u00f3w celtyckich i germa\u0144skich. Drzewo mia\u0142o chroni\u0107 przed \u015bmierci\u0105 i demonami. Wykonywano z niego rytualne przedmioty. Wiekowe cisy na Wyspach Brytyjskich cz\u0119sto rosn\u0105 w pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142\u00f3w, zbudowanych na miejscu poga\u0144skich \u015bwi\u0105ty\u0144.<\/p>\n

Cis ro\u015bnie powoli, zw\u0142aszcza w ci\u0105gu pierwszych lat, lecz jest d\u0142ugowieczny. Najstarszy cis w Polsce ma blisko 1300 lat i ro\u015bnie w Henrykowie Luba\u0144skim na Dolnym \u015al\u0105sku. Na \u015bwiecie istniej\u0105 te\u017c starsze okazy. Przypuszcza si\u0119, \u017ce cis z Fortingall w Szkocji mo\u017ce mie\u0107 3000 lat. Cisowi rosn\u0105cemu przy \u015bredniowiecznym ko\u015bciele w Llangernyw w Walii przypisuje si\u0119 5000 lat.<\/p>\n

Wszystkie cz\u0119\u015bci cisa, poza czerwon\u0105 osn\u00f3wk\u0105 otaczaj\u0105c\u0105 kuliste nasiona, zawieraj\u0105 w sobie truj\u0105c\u0105 toaksyn\u0119. Substancja ta zaburza prac\u0119 serca, \u017co\u0142\u0105dka, jelit i p\u0142uc. Uszkadza nerki i w\u0105trob\u0119. 50-100 g igie\u0142 uwa\u017ca si\u0119 za dawk\u0119 truj\u0105c\u0105. Czyni to zarazem cisa cenn\u0105 ro\u015blin\u0105 lecznicz\u0105 \u2013 z surowca izolowane s\u0105 substancje, z kt\u00f3rych produkuje si\u0119 leki przeciwnowotworowe. Wspomniana taksyna uniemo\u017cliwia podzia\u0142 chorych kom\u00f3rek.<\/p>\n

Co ciekawe, cisy s\u0105 nieszkodliwe dla ptak\u00f3w, saren, jeleni i muflon\u00f3w, kt\u00f3re je ch\u0119tnie podgryzaj\u0105. Konie nie maj\u0105 tyle szcz\u0119\u015bcia. W czasach, kiedy cis by\u0142 pospolit\u0105, \u0142atwo dost\u0119pn\u0105 ro\u015blin\u0105, rosn\u0105c\u0105 przy domostwach, zwierz\u0119ta te obgryza\u0142y jego ga\u0142\u0105zki ze \u015bmiertelnym dla siebie skutkiem. By\u0142a to tak du\u017ca strata dla gospodarzy, \u017ce zacz\u0119to wycina\u0107 pobliskie cisy. W\u00f3wczas drzewo stawa\u0142o si\u0119 jeszcze bardziej niebezpieczne i magiczne.<\/p>\n

Trucizna z soku z cisa stosowana by\u0142a ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci. W\u00f3dz pokonanego plemienia przy jego pomocy m\u00f3g\u0142 sam po\u017cegna\u0107 si\u0119 z doczesnym \u015bwiatem. \u015amiertelnym p\u0142ynem pokrywano groty strza\u0142. W Grecji nowo\u017cytnej z cisa robiono wie\u0144ce nagrobne. Nasi S\u0142owianie rozsypywali ig\u0142y cisa w pomieszczeniach, gdzie by\u0142o cia\u0142o zmar\u0142ego, i drog\u0119 za konduktem pogrzebowym, by zabezpieczy\u0107 si\u0119 przed powrotem ducha. Podczas uczt ga\u0142\u0105zki cisa le\u017ca\u0142y mi\u0119dzy potrawami, niczym stra\u017cnicy zdrowia. Cis by\u0142 tak\u017ce obecny w palmach wielkanocnych. Wierzono, \u017ce kiedy po\u015bwi\u0119cona palma zostanie umieszczona za obrazem nad \u0142\u00f3\u017ckiem, to pocz\u0119te w nim dzieci prze\u017cyj\u0105. W ca\u0142ej Europie wierzono, \u017ce sen w cieniu cisa jest wieczny. Dzieci id\u0105ce do lasu przestrzegano przed zbli\u017caniem si\u0119 do cisa, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by zamieni\u0107 je w swoje ulubione zwierz\u0119ta, kt\u00f3rych nie truje. Wywar z cisu by\u0142 tak\u017ce \u015brodkiem na poronienie p\u0142odu. Jego moc wykorzysta\u0142a r\u00f3wnie\u017c kr\u00f3lowa krymina\u0142\u00f3w, Agatha Christie, w powie\u015bci \u201eKiesze\u0144 pe\u0142na \u017cyta\u201d.<\/p>\n

Obawa przed trucizn\u0105 nie by\u0142a g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 wycinki cisa. Ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 elastyczno\u015b\u0107 i trwa\u0142o\u015b\u0107, drewno cisa stanowi\u0142o doskona\u0142y surowiec do wyrobu \u0142uk\u00f3w. Wytwarzano z niego r\u00f3wnie\u017c meble i przedmioty codziennego u\u017cytku, a tak\u017ce budowano domy, fortyfikacje wodne i sarkofagi. Eksportowano go tak du\u017co, \u017ce w obawie przed wyniszczeniem tego gatunku w 1425 roku kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o obj\u0105\u0142 cisa ochron\u0105 prawn\u0105. To najwcze\u015bniej chroniony gatunek ro\u015bliny w Polsce. Niestety w XVI i XVII wieku drewno cisa wci\u0105\u017c by\u0142o wywo\u017cone do Anglii i Holandii, a w wieku XIX by\u0142o sprzedawane do kraj\u00f3w p\u00f3\u0142nocnej Afryki. Od 2014 roku cis jest pod ochron\u0105 cz\u0119\u015bciow\u0105.<\/p>\n

Znanych jest osiem gatunk\u00f3w cis\u00f3w o bardzo podobnych cechach. Naturalnie rosn\u0105 w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej, wschodniej Azji i w Europie. To zimozielone drzewa lub du\u017ce krzewy o nieregularnym pokroju, cz\u0119sto wielopniowe. Ze wszystkich gatunk\u00f3w drzew iglastych cis najlepiej znosi zacienienie i ma du\u017c\u0105 zdolno\u015b\u0107 regeneracji po ci\u0119ciu. Szybko si\u0119 zag\u0119szcza. Pozwala to na tworzenie rozmaitych kszta\u0142t\u00f3w \u2013 bry\u0142 geometrycznych, ro\u015blin, zwierz\u0105t i wszystkiego, na co wyobra\u017ania pozwoli. W XVII wieku zacz\u0119to wykorzystywa\u0107 cisy w ogrodach francuskich, obfituj\u0105cych w formy strzy\u017cone.<\/p>\n

Pi\u0119kno tego drzewa dostrzeg\u0142 Andr\u00e9 Le N\u00f4tre, tw\u00f3rca francuskiej sztuki ogrodniczej, nadworny ogrodnik i architekt krajobrazu kr\u00f3la Ludwika XIV. W najwspanialszych ogrodach, kt\u00f3re zak\u0142ada\u0142 we Francji, sadzi\u0142 cisy. W Polsce pa\u0142acowy ogr\u00f3d w Wilanowie r\u00f3wnie\u017c obsadzony by\u0142 piramidalnymi cisami, kt\u00f3rym towarzyszy\u0142y drzewa pomara\u0144czy, cytryn i granat\u00f3w.<\/p>\n

Cis najlepiej ro\u015bnie na glebach wapiennych, umiarkowanie wilgotnych. Jest odporny na zanieczyszczenia miejskie i przemys\u0142owe. Najcz\u0119\u015bciej spotykany jest w zachodniej, p\u00f3\u0142nocnej i po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci Polski. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego naturalnych stanowisk chroniona jest w formie rezerwat\u00f3w przyrody. Najstarszym i najwi\u0119kszym jest rezerwat przyrody Cisy Staropolskie im. Leona Wycz\u00f3\u0142kowskiego w Wierzchlesie.<\/p>\n

Cisy s\u0105 ro\u015blinami dwupiennymi, co oznacza, \u017ce na jednych osobnikach wyst\u0119puj\u0105 tylko kwiaty m\u0119skie (\u017c\u00f3\u0142te, obficie pyl\u0105ce w marcu-kwietniu), a na innych wy\u0142\u0105cznie kwiaty \u017ce\u0144skie (drobniutkie, osadzone w k\u0105tach igie\u0142). Ptaki przyczyniaj\u0105 si\u0119 do rozsiewania nasion cisa. Nadtrawione w przewodzie pokarmowym kosa, drozda lub innego przedstawiciela rodziny drozdowatych, nasiona szybciej kie\u0142kuj\u0105. Nazywamy to endozoicznym sposobem siania.<\/p>\n

Poza czystym gatunkiem cisa pospolitego w Ogrodzie spotkacie r\u00f3wnie\u017c cis po\u015bredni (Taxus<\/em> xmedia<\/em>) i jego odmiany. Powsta\u0142 oko\u0142o 1900 roku w USA w wyniku krzy\u017cowania cisa pospolitego (T. baccata<\/em>) i cisa japo\u0144skiego (T. cuspidata<\/em>). Ten ostatni, o pi\u0119knej, \u0142uszcz\u0105cej si\u0119 korze, r\u00f3wnie\u017c ma swoje miejsce w Ogrodzie. Wieloletnie prace badaczy Ogrodu Botanicznego PAN pozwoli\u0142y na wyselekcjonowanie nowych odmian cis\u00f3w po\u015brednich (Taxus<\/em> xmedia<\/em>) \u2018Profesor Gorczy\u0144ski\u2019 i \u2018Profesor Kobendza\u2019 (Marczewski, 1991). Obie odmiany nazwano tak na cze\u015b\u0107 inicjator\u00f3w powstania naszego Ogrodu.<\/p>\n

Cisy dobrze prezentuj\u0105 si\u0119 w r\u00f3\u017cnej postaci \u2013 jako solitery, strzy\u017cone \u017cywop\u0142oty i naturalne szpalery. R\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 pokrojem, si\u0142\u0105 wzrostu i kolorem zabarwienia igie\u0142, a wiele z nich cechuje wysoka mrozoodporno\u015b\u0107. Spaceruj\u0105c po Ogrodzie zauwa\u017cycie to zr\u00f3\u017cnicowanie<\/p>\n

Tekst: Joanna Bernacka<\/p>\n

Fot.: Joanna Bernacka i Agnieszka Ko\u015bcielak
\n—<\/p>\n

Polecamy lektur\u0119 ksi\u0105\u017cek \u201eGaw\u0119dy o drzewach\u201d Marii Zi\u00f3\u0142kowskiej oraz
\n\u201eNa pocz\u0105tku by\u0142o drzewo\u201d, praca zbiorowa wydana przez BAOBAB.<\/p>\nngg_shortcode_0_placeholder\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jest taka cz\u0119\u015b\u0107 naszych Ogrod\u00f3w Zmys\u0142\u00f3w, zielona ca\u0142y rok. W tym magicznym miejscu rosn\u0105 g\u0142\u00f3wnie drzewa i krzewy iglaste, a w\u015br\u00f3d nich odmiany cisa pospolitego (Taxus baccata L.), kt\u00f3rego historia jest magiczna.. Cis zajmowa\u0142 szczeg\u00f3lne miejsce w wierzeniach lud\u00f3w celtyckich i germa\u0144skich. Drzewo mia\u0142o chroni\u0107 przed \u015bmierci\u0105 i demonami. Wykonywano z niego rytualne przedmioty. Wiekowe…<\/p>\n","protected":false},"author":10,"featured_media":5255,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"default","_kad_post_title":"default","_kad_post_layout":"default","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"default","_kad_post_vertical_padding":"default","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[18,14,13,188,10,1,17,19],"tags":[],"class_list":["post-5236","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog","category-ciekawostki","category-nauka","category-ochrona-przyrody","category-oranzeria","category-rozne","category-video","category-news"],"acf":[],"taxonomy_info":{"category":[{"value":18,"label":"Blog"},{"value":14,"label":"Ciekawostki"},{"value":13,"label":"Nauka"},{"value":188,"label":"Ochrona przyrody"},{"value":10,"label":"Oran\u017ceria"},{"value":1,"label":"R\u00f3\u017cne"},{"value":17,"label":"Video"},{"value":19,"label":"Wydarzenia"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/6.-Szpaler-z-cisa-posredniego-Hicksii-1024x768.jpg",1024,768,true],"author_info":{"display_name":"login_ap","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/agnieszka-pfeiffer\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":18,"name":"Blog","slug":"blog","term_group":0,"term_taxonomy_id":18,"taxonomy":"category","description":"","parent":0,"count":56,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":18,"category_count":56,"category_description":"","cat_name":"Blog","category_nicename":"blog","category_parent":0},{"term_id":14,"name":"Ciekawostki","slug":"ciekawostki","term_group":0,"term_taxonomy_id":14,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":40,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":14,"category_count":40,"category_description":"","cat_name":"Ciekawostki","category_nicename":"ciekawostki","category_parent":18},{"term_id":13,"name":"Nauka","slug":"nauka","term_group":0,"term_taxonomy_id":13,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":14,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":13,"category_count":14,"category_description":"","cat_name":"Nauka","category_nicename":"nauka","category_parent":18},{"term_id":188,"name":"Ochrona przyrody","slug":"ochrona-przyrody","term_group":0,"term_taxonomy_id":188,"taxonomy":"category","description":"","parent":0,"count":10,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":188,"category_count":10,"category_description":"","cat_name":"Ochrona przyrody","category_nicename":"ochrona-przyrody","category_parent":0},{"term_id":10,"name":"Oran\u017ceria","slug":"oranzeria","term_group":0,"term_taxonomy_id":10,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":9,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":10,"category_count":9,"category_description":"","cat_name":"Oran\u017ceria","category_nicename":"oranzeria","category_parent":18},{"term_id":1,"name":"R\u00f3\u017cne","slug":"rozne","term_group":0,"term_taxonomy_id":1,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":46,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":1,"category_count":46,"category_description":"","cat_name":"R\u00f3\u017cne","category_nicename":"rozne","category_parent":18},{"term_id":17,"name":"Video","slug":"video","term_group":0,"term_taxonomy_id":17,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":3,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":17,"category_count":3,"category_description":"","cat_name":"Video","category_nicename":"video","category_parent":18},{"term_id":19,"name":"Wydarzenia","slug":"news","term_group":0,"term_taxonomy_id":19,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":27,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":19,"category_count":27,"category_description":"","cat_name":"Wydarzenia","category_nicename":"news","category_parent":18}],"tag_info":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5236","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/10"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5236"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5236\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5255"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5236"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5236"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5236"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}