{"id":5169,"date":"2024-11-06T15:32:02","date_gmt":"2024-11-06T14:32:02","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=5169"},"modified":"2025-11-17T11:58:43","modified_gmt":"2025-11-17T10:58:43","slug":"relikty-roslinne-w-polsce-czym-sa-skad-pochodza-i-gdzie-mozna-je-spotkac","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/relikty-roslinne-w-polsce-czym-sa-skad-pochodza-i-gdzie-mozna-je-spotkac\/","title":{"rendered":"Relikty ro\u015blinne w Polsce \u2013 czym s\u0105, sk\u0105d pochodz\u0105 i gdzie mo\u017cna je spotka\u0107?"},"content":{"rendered":"

W opisach ro\u015blin mo\u017cna trafi\u0107 na poj\u0119cie \u201erelikt\u201d i nie za bardzo wtedy wiadomo, co to tak naprawd\u0119 oznacza? Czy jest to jaki\u015b stary gatunek, czy mo\u017ce jaki\u015b szcz\u0105tkowy, rzadki lub w og\u00f3le ju\u017c nie istniej\u0105cy ro\u015blinny dinozaur? S\u0142owo relikt pochodzi z j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego, gdzie reliquum<\/em> oznacza tyle co \u201epozosta\u0142o\u015b\u0107\u201d lub \u201eprze\u017cytek\u201d. Definicje ksi\u0105\u017ckowe opisuj\u0105 relikt jako gatunek lub inny takson (najcz\u0119\u015bciej jednak gatunek), kt\u00f3ry w minionych okresach geologicznych by\u0142 bardziej rozpowszechniony (zar\u00f3wno liczebnie jak i obszarowo) a wskutek zmian o r\u00f3\u017cnej etiologii (powoduj\u0105cych zmiany warunk\u00f3w siedliskowych) zajmuje obecnie nieliczne stanowiska.<\/p>\n

Bardzo cz\u0119sto relikty nazywa si\u0119 ewolucyjnymi, filogenetycznymi, systematycznymi<\/strong> lub \u201e\u017cywymi skamienia\u0142o\u015bciami<\/strong>\u201d, poniewa\u017c w niewielkim stopniu r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one morfologicznie od swoich przodk\u00f3w. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 mi\u0142orz\u0105b dwuklapowy (Ginkgo biloba<\/em>), kt\u00f3ry jest drzewem nagozal\u0105\u017ckowym lecz li\u015bciastym. Pochodzi z Chin, a obecnie jest znany i sadzony w wielu miejscach na \u015bwiecie.  <\/p>\n

Literatura podaje r\u00f3\u017cnorodne rodzaje relikt\u00f3w i dzieli je stosuj\u0105c r\u00f3\u017cne kryteria, najcz\u0119\u015bciej dotycz\u0105ce okresu geologicznego, w kt\u00f3rym powsta\u0142y. I tak mamy:<\/p>\n

Relikty trzeciorz\u0119dowe<\/strong>:<\/p>\n

Trzeciorz\u0119d to starszy okres ery kenozoicznej trwaj\u0105cy w przybli\u017ceniu od 65 mln do 1,8 mln lat wstecz. Nast\u0105pi\u0142 wtedy rozw\u00f3j ro\u015blinno\u015bci okrytozal\u0105\u017ckowej. Dzieli si\u0119 go na okresy: eocen, oligocen, miocen, pliocen. Relikty trzeciorz\u0119dowe to takie gatunki, kt\u00f3rych szcz\u0105tki kopalne datuje si\u0119 na te okresy lub takie, kt\u00f3rych szcz\u0105tk\u00f3w nie znaleziono, ale przypuszcza si\u0119, \u017ce mog\u0142y \u017cy\u0107 w trzeciorz\u0119dzie (przed epok\u0105 lodow\u0105). Przyk\u0142adem jest azalia pontyjska (Rhododendron luteum<\/em>) znana dzisiaj z jednego stanowiska na terenie naszego kraju (rezerwat Ko\u0142acznia w wojew\u00f3dztwie podkarpackim), ale jej szcz\u0105tki zosta\u0142y odnalezione na terenie Karpat. Podobnie jest z leszczyn\u0105 po\u0142udniow\u0105 (Corylus maxima<\/em>), obecnie nie wyst\u0119puje ona w Polsce na stanowiskach naturalnych, jednak obecno\u015b\u0107 jej szcz\u0105tk\u00f3w kopalnych odkryto na terenie naszego kraju. Z kolei kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum<\/em>), wyst\u0119puj\u0105cy dzisiaj na terenie Grecji, Albanii, Macedonii i Bu\u0142garii, w okresie trzeciorz\u0119du lub nawet wcze\u015bniej wyst\u0119powa\u0142 naturalnie w Europie, r\u00f3wnie\u017c w Polsce.<\/p>\n

Relikty glacjalne<\/strong>:<\/p>\n

Relikty glacjalne to szeroka grupa obejmuj\u0105ca gatunki rosn\u0105ce zar\u00f3wno w plejstocenie (plejstocen to starsza epoka czwartorz\u0119du trwaj\u0105ca mniej wi\u0119cej od 2,58 mln do 11,7 tys. lat temu) jak i we wczesnym holocenie (kt\u00f3ry nast\u0105pi\u0142 po plejstocenie i trwa do dzisiaj). Plejstocen nazywany jest epok\u0105 lodow\u0105, poniewa\u017c wyst\u0119powa\u0142y wtedy cyklicznie zlodowacenia (okresy glacjalne) oraz ocieplenia (okresy interglacjalne). Tak te\u017c dzielimy relikty plejstoce\u0144skie: na glacjalne, interglacjalne i postglacjalne (ju\u017c z holocenu). W okresie zlodowacenia gatunki migrowa\u0142y na po\u0142udnie, gdzie zdo\u0142a\u0142y przetrwa\u0107 w miejscach o bardzo specyficznych warunkach siedliskowych, np. w ch\u0142odnym pi\u0119trze subalpejskim lub alpejskim (u nas g\u0142\u00f3wnie w Tatrach i Karkonoszach) lub na torfowiskach (na Pomorzu i Pojezierzach).<\/p>\n

W Polsce najcz\u0119\u015bciej spotyka si\u0119 relikty polodowcowe. Nastanie zlodowacenia doprowadzi\u0142o do tego, \u017ce tereny przed czo\u0142em lodowca zosta\u0142y zasiedlone przez gatunki arktyczne, kt\u00f3re znacznie powi\u0119kszy\u0142y wtedy sw\u00f3j zasi\u0119g. W Europie kr\u00f3lowa\u0142a wtedy ro\u015blinno\u015b\u0107 w typie tundry. Pod koniec epoki lodowej, wraz z przyj\u015bciem ocieplenia, gatunki te wycofa\u0142y si\u0119 na p\u00f3\u0142noc Europy, zmniejszaj\u0105c sw\u00f3j zasi\u0119g.<\/p>\n

Szczeg\u00f3lnie bogata w gatunki reliktowe jest flora Karkonoszy, gdzie wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 tzw. karkonoska tundra powsta\u0142a po ostatnim zlodowaceniu. Na terenie tych g\u00f3r mo\u017cemy spotka\u0107 takie gatunki jak: malina moroszka (Rubus chamaemorus<\/em>), wierzba lapo\u0144ska (Salix lapponum<\/em>), skalnica \u015bnie\u017cna (Micranthes nivalis<\/em>), zimozi\u00f3\u0142 p\u00f3\u0142nocny (Linnaea borealis<\/em>), gnidosz sudecki (Pedicularis sudetica<\/em>), skalnica \u015bnie\u017cna (Micranthes nivalis<\/em>) czy brzoza kar\u0142owata (Betula nana<\/em>).<\/p>\n

W Tatrach r\u00f3wnie\u017c spotkamy relikty polodowcowe m.in. takie jak: d\u0119bik o\u015bmiop\u0142atkowy (Dryas octopetala<\/em>), wierzba \u017cy\u0142kowana (Salix reticulata<\/em>), ostr\u00f3\u017cka tatrza\u0144ska (Delphinium oxysepalum<\/em>) czy skalnica tatrza\u0144ska (Saxifraga wahlenbergii<\/em>).<\/p>\n

Relikty g\u00f3rskie, kt\u00f3re dzi\u015b \u017cyj\u0105 w rozproszeniu na przedpolu Karpat w Polsce z okresu lodowego to m.in. skalnica gronkowa (Saxifraga aizoon<\/em>), koz\u0142ek tr\u00f3jlistkowy (Valeriana tripteris<\/em>), omieg g\u00f3rski (Doronicum austriacum<\/em>), goryczka wiosenna (Gentiana verna<\/em>), szafran spiski (Crocus scepusiensis<\/em>).<\/p>\n

W Polsce p\u00f3\u0142nocnej, na Suwalszczy\u017anie i Podlasiu, po ch\u0142odnym okresie holocenu pozosta\u0142y gatunki reliktowe w zbiornikach wodnych i na torfowiskach – gr\u0105\u017cel drobny (Numphar pumila<\/em>), brzoza niska (Betula humilis<\/em>), zimozi\u00f3\u0142 p\u00f3\u0142nocny (Linnaea borelis<\/em>), wierzba lapo\u0144ska (Salix lapponum<\/em>), wierzba bor\u00f3wkolistna (S. myrtilloides<\/em>), fio\u0142ek torfowy (Viola epipsila<\/em>), wielosi\u0142 b\u0142\u0119kitny (Polemonium caeruleum<\/em>), chamedafne p\u00f3\u0142nocna (Chamaedaphne calyculata<\/em>), skalnica torfowiskowa (Saxifraga hirculus<\/em>).<\/p>\n

Relikty glacjalne to nie tylko gatunki z okres\u00f3w zimnych, ro\u015bliny pochodzenia g\u00f3rskiego lub arktycznego, ale r\u00f3wnie\u017c gatunki stepowe, kt\u00f3re w\u0119drowa\u0142y w okresach interglacjalnych (ciep\u0142ych) a nast\u0119pnie zosta\u0142y odci\u0119te od naturalnego obszaru wyst\u0119powania. Do relikt\u00f3w kserotermicznych (stepowych) z okres\u00f3w panowania klimatu suchego zalicza si\u0119 mi\u0142ka wiosennego (Adonis vernalis<\/em>), wisienk\u0119 kar\u0142owat\u0105 (Prunus fruticosa<\/em>), ostnic\u0119 Jana (Sipa pennata<\/em>) oraz len z\u0142ocisty (Linum flavum<\/em>).<\/p>\n

Zasi\u0119gi reliktowe ro\u015blin zmieniaj\u0105 si\u0119 poprzez d\u0142ugotrwa\u0142e zmiany klimatyczne, zmiany siedlisk (erozja), warunk\u00f3w edaficznych (glebowych) czy zmiany w oddzia\u0142ywaniu na siebie poszczeg\u00f3lnych gatunk\u00f3w (procesy ewolucyjne).<\/p>\n

Wyr\u00f3\u017cnianie s\u0105 tak\u017ce relikty w\u0119druj\u0105ce: gatunki, kt\u00f3re przesz\u0142y w spos\u00f3b naturalny z teren\u00f3w historycznie starszych na tereny m\u0142odsze (rozszerzenie zasi\u0119gu) np. cieszynianka wiosenna (Hacquetia epipactis<\/em>), kt\u00f3ra po ust\u0105pieniu lodowca przez Bram\u0119 Morawsk\u0105 wkroczy\u0142a na teren Polski.<\/p>\n

Reliktowo\u015b\u0107 mo\u017cemy odnosi\u0107 nie tylko do poszczeg\u00f3lnych gatunk\u00f3w lecz r\u00f3wnie\u017c zbiorowisk np. lask\u00f3w limbowych i sosnowych rosn\u0105cych w Tatrach. W okolicy wodospadu Szklarki i G\u00f3ry Chojnik w Karkonoszach znajduje si\u0119 stanowisko reliktowego suboceanicznego boru sosnowego, kt\u00f3ry tworzy sosna zwyczajna (Pinus sylvestris<\/em>) z domieszk\u0105 \u015bwierka pospolitego (Picea abies<\/u><\/em>), buka zwyczajnego (Fagus sylvatica<\/em>), jarz\u0119bu pospolitego (Sorbus aucuparia<\/em>) i brzozy brodawkowatej (Betula pendula<\/em>), w okolicy Szczeli\u0144ca w G\u00f3rach Sto\u0142owych rosn\u0105 sosnowo-brzozowe laski naskalne z ba\u017cyn\u0105 czarn\u0105 (Empetrum nigrum<\/em>). Po ust\u0105pieniu lodowc\u00f3w i ekspansji \u015bwierka formacje te zajmuj\u0105 niewielkie powierzchnie.<\/p>\n

Gatunki i zbiorowiska reliktowe s\u0105 niezwykle cenne przyrodniczo, cz\u0119sto s\u0105 to, na r\u00f3wni z endemitami, rzadkie, zagro\u017cone wygini\u0119ciem taksony, kt\u00f3re nadaj\u0105 siedliskom florystyczn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Warto je poznawa\u0107, podziwia\u0107 i chroni\u0107.<\/p>\n

Bibliografia:
\nSzafer W. 1964. Og\u00f3lna geografia ro\u015blin. PWN
\nPodbielkowski Z. 1991. Geografia ro\u015blin. WSiP. Warszawa.
\nMedwecka-Korna\u015b A. 2002. Geografia ro\u015blin. PWN
\nPrzewo\u017anik L. 2013. Ro\u015bliny Karkonoskiego Parku Narodowego. Wydawnictwo Karkonoskiego Parku Narodowego. Jelenia G\u00f3ra
\nKnapik R., Raj A. (red). 2014. Przyroda Karkonoskiego Parku Narodowego.
\nK\u0105cki Z., Szymura M., \u015awierkosz K., Swacha G., Pender K. 2018. Ro\u015blinno\u015b\u0107 Parku Narodowego
\nG\u00f3r Sto\u0142owych. G\u00f3ry Sto\u0142owe \u2013 przyroda i ludzie, Wydawnictwo Parku Narodowego G\u00f3r Sto\u0142owych
\nWalas \u0141. 2021. Kosmos. Problemy nauk biologicznych. Tom 70, numer 1: 27-34<\/p>\n

Magdalena Bederska-B\u0142aszczyk<\/p>\nngg_shortcode_0_placeholder\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W opisach ro\u015blin mo\u017cna trafi\u0107 na poj\u0119cie \u201erelikt\u201d i nie za bardzo wtedy wiadomo, co to tak naprawd\u0119 oznacza? Czy jest to jaki\u015b stary gatunek, czy mo\u017ce jaki\u015b szcz\u0105tkowy, rzadki lub w og\u00f3le ju\u017c nie istniej\u0105cy ro\u015blinny dinozaur? S\u0142owo relikt pochodzi z j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego, gdzie reliquum oznacza tyle co \u201epozosta\u0142o\u015b\u0107\u201d lub \u201eprze\u017cytek\u201d. Definicje ksi\u0105\u017ckowe opisuj\u0105…<\/p>\n","protected":false},"author":10,"featured_media":4871,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"default","_kad_post_title":"default","_kad_post_layout":"default","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"default","_kad_post_vertical_padding":"default","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[18,8,13],"tags":[],"class_list":["post-5169","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog","category-edukacja","category-nauka"],"taxonomy_info":{"category":[{"value":18,"label":"Blog"},{"value":8,"label":"Edukacja"},{"value":13,"label":"Nauka"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/008.-Krokusy-spiskie-powsinskich-gorach-1024x724.jpg",1024,724,true],"author_info":{"display_name":"login_ap","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/agnieszka-pfeiffer\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":18,"name":"Blog","slug":"blog","term_group":0,"term_taxonomy_id":18,"taxonomy":"category","description":"","parent":0,"count":56,"filter":"raw","cat_ID":18,"category_count":56,"category_description":"","cat_name":"Blog","category_nicename":"blog","category_parent":0},{"term_id":8,"name":"Edukacja","slug":"edukacja","term_group":0,"term_taxonomy_id":8,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":30,"filter":"raw","cat_ID":8,"category_count":30,"category_description":"","cat_name":"Edukacja","category_nicename":"edukacja","category_parent":18},{"term_id":13,"name":"Nauka","slug":"nauka","term_group":0,"term_taxonomy_id":13,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":14,"filter":"raw","cat_ID":13,"category_count":14,"category_description":"","cat_name":"Nauka","category_nicename":"nauka","category_parent":18}],"tag_info":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5169","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/10"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5169"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5169\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5722,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5169\/revisions\/5722"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4871"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5169"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5169"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5169"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}