S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) definiuje has\u0142o \u201eendemit\u201d jako ro\u015blin\u0119 lub zwierz\u0119 wyst\u0119puj\u0105ce na ograniczonym przestrzennie terenie. Terminu tego u\u017cywa si\u0119 w odniesieniu do ro\u015blin oraz zwierz\u0105t i mo\u017ce on obejmowa\u0107 taksony r\u00f3\u017cne rang\u0105, jednak najcz\u0119\u015bciej odnosi si\u0119 go do gatunku, rasy lub odmiany. Du\u017co bardziej dyskusyjne jest poj\u0119cie \u201eograniczonego terenu\u201d poniewa\u017c mo\u017ce si\u0119 w nim zawiera\u0107 zar\u00f3wno pojedyncze stanowisko, siedlisko, obszar pasma g\u00f3rskiego, pa\u0144stwa a nawet kontynentu lub strefy klimatycznej. Termin \u201eendemit\u201d traci jednak na znaczeniu, je\u015bli u\u017cywa si\u0119 go do taksonu, kt\u00f3rego obszar wyst\u0119powania jest bardzo rozleg\u0142y (np. Europa), stanowi on wtedy raczej element, sk\u0142adnik miejscowej flory i jako taki jest podawany. W opracowaniach polskich botanik\u00f3w najcz\u0119\u015bciej obszar wyst\u0119powania gatunk\u00f3w endemicznych przyjmuje si\u0119 jako nie wi\u0119kszy ni\u017c powierzchnia terytorium naszego kraju w przypadku gatunk\u00f3w ni\u017cowych, natomiast w przypadku g\u00f3rskich \u2013 obszar pasma g\u00f3rskiego np. Karpaty lub w w\u0119\u017cszym znaczeniu \u2013 Tatry czy Karkonosze. <\/p>\n
W literaturze przyrodniczej spotkamy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z poj\u0119ciem \u201esubendemit\u201d, kt\u00f3re oznacza takson, kt\u00f3ry nieznacznie przekracza stref\u0119 geograficzn\u0105 swojego wyst\u0119powania i dobrym przyk\u0142adem jest tutaj np. macierzanka karpacka (Thymus carpaticus<\/em>), kt\u00f3ra jest subendemitem karpackim \u2013 jest gatunkiem g\u00f3rskim, jednak nieliczne stanowiska znajduj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w pi\u0119trze pog\u00f3rza.<\/p>\n Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c poj\u0119cie \u201eneoendemit\u201d tzn. takson wyst\u0119puj\u0105cy na terenie, gdzie ro\u015blinno\u015b\u0107 rozwin\u0119\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej ni\u017c na innych terenach np. na wyspach wulkanicznych czy terenach polodowcowych i s\u0105 to najcz\u0119\u015bciej jednostki taksonomiczne w randze odmian, podgatunk\u00f3w lub drobnych gatunk\u00f3w z rodzaj\u00f3w, kt\u00f3re stosunkowo \u0142atwo tworz\u0105 nowe gatunki oraz \u201epaleoendemit\u201d \u2013 w miejscach, gdzie ro\u015blinno\u015b\u0107 istnia\u0142a ju\u017c d\u0142ugo np. tereny g\u00f3rskie nie obj\u0119te zlodowaceniami i tutaj mamy do czynienia z dobrze wyodr\u0119bnionymi gatunkami, rodzajami lub nawet rodzinami botanicznymi. Przypuszcza si\u0119, \u017ce paleoendemity by\u0142y niegdy\u015b bardziej rozpowszechnione jednak z czasem ich zasi\u0119g uleg\u0142 zmniejszeniu i obecnie nie jest mo\u017cliwa ich ekspansja.<\/p>\n S\u0142owo endemit pochodzi z j\u0119zyka greckiego, gdzie gr. endemos<\/em> oznacza \u201emiejscowy, rodzimy, lokalny\u201d a wi\u0119c jest to co\u015b rzadkiego, niespotykanego nigdzie indziej. Pierwsza definicja endemizmu dotycz\u0105ca ro\u015blin zosta\u0142a sformu\u0142owana w 1820 roku przez szwajcarskiego botanika Augustina Pyram\u0119 de Candoll\u0119. Termin ten wcze\u015bniej u\u017cywany by\u0142 w medycynie na okre\u015blenie chor\u00f3b zwi\u0105zanych z dan\u0105 lokalizacj\u0105 geograficzn\u0105.<\/p>\n Obecnie endemity ro\u015blinne znajduj\u0105 si\u0119 w kr\u0119gu zainteresowa\u0144 dzia\u0142a\u0144 zwi\u0105zanych z bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105, ochron\u0105 siedlisk i ochron\u0105 gatunkow\u0105. Powstawanie gatunk\u00f3w endemicznych wi\u0105\u017ce si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z ich izolacj\u0105 geograficzn\u0105 (na wyspie, w \u0142a\u0144cuchu g\u00f3rskim, w jeziorze), specyficznym siedliskiem i mog\u0105 by\u0107 pozosta\u0142o\u015bciami po dawnych okresach geologicznych.<\/p>\n Endemity s\u0105 niezwykle wa\u017cnym elementem bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci, ich obecno\u015b\u0107 nadaje miejscom to\u017csamo\u015b\u0107 przyrodnicz\u0105 i na podstawie ich liczby okre\u015bla si\u0119 stopie\u0144 endemizmu danego obszaru. Jest to udzia\u0142 takson\u00f3w endemicznych we wszystkich taksonach obszaru i tak wysokim stopniem endemizmu charakteryzuj\u0105 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej miejsca najbardziej odizolowane tzn. wyspy i g\u00f3ry.<\/p>\n S\u0105 stenobiontami, co oznacza, \u017ce maj\u0105 w\u0105sk\u0105 tolerancj\u0119 wobec czynnik\u00f3w \u015brodowiskowych i nie toleruj\u0105 waha\u0144 \u015brodowiska. Ta cecha sprawia, \u017ce bardzo cz\u0119sto gatunki endemiczne maj\u0105 swoich reprezentant\u00f3w jedynie w niewielkich populacjach i na nielicznych stanowiskach. Dlatego cz\u0119sto s\u0105 gatunkami rzadkimi, potencjalnie zagro\u017conymi wygini\u0119ciem i z tego powodu wymagaj\u0105 specjalnej uwagi, monitoringu i ochrony. Endemitom zagra\u017ca wiele czynnik\u00f3w, m.in. niewielko\u015b\u0107 populacji, mo\u017cliwo\u015b\u0107 hybrydyzacji, konkurencja ze strony innych gatunk\u00f3w, przekszta\u0142canie i zanikanie ich siedlisk (w zwi\u0105zku z turystyk\u0105, urbanizacj\u0105, gospodark\u0105), r\u00f3wnie\u017c zbi\u00f3r ro\u015blin. Dlatego ochrona gatunk\u00f3w endemicznych powinna w du\u017cej mierze obejmowa\u0107 bardziej ochron\u0119 ich specyficznych siedlisk ani\u017celi poszczeg\u00f3lnych okaz\u00f3w. Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 maj\u0105 tutaj do odegrania ogrody botaniczne i arboreta, gdzie gatunki endemiczne s\u0105 chronione ex situ<\/em> (poza miejscem naturalnego wyst\u0119powania) a tak\u017ce udost\u0119pnione zwiedzaj\u0105cym do ogl\u0105dania i poznawania ich biologii i ekologii.<\/p>\n Flora Polska stosunkowo nie jest bogata w endemity ze wzgl\u0119du na to, \u017ce ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 podczas ostatniego zlodowacenia w plejstocenie (12 000 lat temu), r\u00f3wnie\u017c na terenie naszego kraju nie ma znacz\u0105cych przeszk\u00f3d geograficznych poza g\u00f3rami. I to w\u0142a\u015bnie gatunki g\u00f3rskie i wysokog\u00f3rskie dominuj\u0105 w\u015br\u00f3d naszych endemit\u00f3w. Dane literaturowe wskazuj\u0105 na terenie Polski 170 takson\u00f3w endemicznych z czego 30 takson\u00f3w wyst\u0119puje tylko na terenie naszego kraju (np. warzucha polska Cochlearia polonica<\/em>, pszonak pieni\u0144ski Erysimum pieninicum<\/em>, przytulia krakowska Galium cracoviense<\/em>), pozosta\u0142e przekraczaj\u0105 swoim zasi\u0119giem granice Polski. Ponad 50% gatunk\u00f3w endemit\u00f3w jest zagro\u017conych (o r\u00f3\u017cnym statusie, w tym gatunki wymar\u0142e) \u2013 s\u0105 umieszczone w Polskiej czerwonej ksi\u0119dze ro\u015blin (2021) oraz na Polskiej czerwonej li\u015bcie paprotnik\u00f3w i ro\u015blin kwiatowych (2016). Nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce za wymar\u0142e na stanowiskach naturalnych uwa\u017ca si\u0119 ju\u017c a\u017c trzy gatunki endemiczne \u2013 go\u017adzik l\u015bni\u0105cy (Dianthus nitidus)<\/em>, pi\u0119ciornik \u015bl\u0105ski (Potentilla silesiaca)<\/em> oraz warzuch\u0119 polsk\u0105 (Cochlearia polonica)<\/em>, z kt\u00f3rych ta ostatnia znajduje si\u0119 obecnie na stanowiskach zast\u0119pczych. 32 gatunki endemiczne s\u0105 obj\u0119te ochron\u0105 prawn\u0105 (\u015bcis\u0142\u0105 lub cz\u0119\u015bciow\u0105) wed\u0142ug Rozporz\u0105dzeniem Ministra \u015arodowiska z dnia 9 pa\u017adziernika 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej ro\u015blin.<\/p>\n Endemity s\u0105 swoist\u0105 ro\u015blinn\u0105 wizyt\u00f3wk\u0105 i znakiem rozpoznawczym danego miejsca. Czym\u015b cennym, unikatowym i wyj\u0105tkowym. Warto pozna\u0107 te nasze niezwyk\u0142e, ro\u015blinne \u201epere\u0142ki\u201d i zachowa\u0107 je dla przysz\u0142ych pokole\u0144.<\/p>\n Magdalena Bederska-B\u0142aszczyk<\/p>\n <\/p>\n Literatura:<\/p>\n Pi\u0119ko\u015b-Mirkowa H., Mirek Z. 2009. Fitogeograficzne aspekty endemizmu w Polsce. Wiadomo\u015bci Botaniczne 53(3\/4):7-30<\/p>\n Pi\u0119ko\u015b-Mirkowa H., Mirek Z. 2010. Zagro\u017cenia i ochrona endemicznych ro\u015blin naczyniowych wyst\u0119puj\u0105cych w Polsce. Chro\u0144my Przyr. Ojcz. 66(1):15-26<\/p>\n Gasek A., Ruci\u0144ska A., Podlasiak J., Bederska-B\u0142aszczyk M., Dreher M., Ranc H. 2023.Kolekcja Ro\u015blin G\u00f3rskich na ni\u017cu. 20 lat praktyki w uprawie ro\u015blin g\u00f3rskich w PAN Ogrodzie Botanicznym \u2013 Centrum Zachowania R\u00f3\u017cnorodno\u015bci Biologicznej w Powsinie. Kosmos. 72\/2:179-186<\/p>\n Volis S., Belolipov I., Asatulloev T., Turgunov M. 2023. Role of Endemism and Other Factors in Determining the Introduction Success of Rare and Threatened Species in Tashkent Botanical Garden. Journal of Zooogical and Botanical Gardens 4:235-334.<\/p>\n Szafer W. 1964. Og\u00f3lna geografia ro\u015blin. PWN: 279-282<\/p>\n Podbielkowski Z. 1991. Geografia ro\u015blin. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Wydanie I:246-248<\/p>\nngg_shortcode_0_placeholder\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) definiuje has\u0142o \u201eendemit\u201d jako ro\u015blin\u0119 lub zwierz\u0119 wyst\u0119puj\u0105ce na ograniczonym przestrzennie terenie. Terminu tego u\u017cywa si\u0119 w odniesieniu do ro\u015blin oraz zwierz\u0105t i mo\u017ce on obejmowa\u0107 taksony r\u00f3\u017cne rang\u0105, jednak najcz\u0119\u015bciej odnosi si\u0119 go do gatunku, rasy lub odmiany. Du\u017co bardziej dyskusyjne jest poj\u0119cie \u201eograniczonego terenu\u201d poniewa\u017c mo\u017ce si\u0119 w…<\/p>\n","protected":false},"author":10,"featured_media":5013,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[18,14,8,13],"tags":[],"class_list":["post-5010","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog","category-ciekawostki","category-edukacja","category-nauka"],"acf":[],"taxonomy_info":{"category":[{"value":18,"label":"Blog"},{"value":14,"label":"Ciekawostki"},{"value":8,"label":"Edukacja"},{"value":13,"label":"Nauka"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/Warzucha-polska-endemit-Polski-1024x768.jpg",1024,768,true],"author_info":{"display_name":"login_ap","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/agnieszka-pfeiffer\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":18,"name":"Blog","slug":"blog","term_group":0,"term_taxonomy_id":18,"taxonomy":"category","description":"","parent":0,"count":56,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":18,"category_count":56,"category_description":"","cat_name":"Blog","category_nicename":"blog","category_parent":0},{"term_id":14,"name":"Ciekawostki","slug":"ciekawostki","term_group":0,"term_taxonomy_id":14,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":40,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":14,"category_count":40,"category_description":"","cat_name":"Ciekawostki","category_nicename":"ciekawostki","category_parent":18},{"term_id":8,"name":"Edukacja","slug":"edukacja","term_group":0,"term_taxonomy_id":8,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":30,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":8,"category_count":30,"category_description":"","cat_name":"Edukacja","category_nicename":"edukacja","category_parent":18},{"term_id":13,"name":"Nauka","slug":"nauka","term_group":0,"term_taxonomy_id":13,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":14,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":13,"category_count":14,"category_description":"","cat_name":"Nauka","category_nicename":"nauka","category_parent":18}],"tag_info":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5010","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/10"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5010"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5010\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5013"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5010"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5010"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5010"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}