{"id":3831,"date":"2022-07-15T14:58:37","date_gmt":"2022-07-15T12:58:37","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=3831"},"modified":"2022-07-15T15:30:14","modified_gmt":"2022-07-15T13:30:14","slug":"ogrod-przyjazny-trzmielom-i-samotnicom","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/ogrod-przyjazny-trzmielom-i-samotnicom\/","title":{"rendered":"Ogr\u00f3d przyjazny trzmielom i samotnicom"},"content":{"rendered":"

Ktokolwiek s\u0142ysza\u0142, ktokolwiek wie\u2026<\/strong><\/p>\n

Przes\u0105dy znikaj\u0105 o wiele wolniej od wielu gatunk\u00f3w ro\u015blin oraz ich owadzich zapylaczy. Jako przewodnik po Ogrodzie i \u0142\u0105karz miejski mog\u0142em si\u0119 o tym wielokrotnie przekona\u0107, opowiadaj\u0105c o doborze kwiat\u00f3w, zi\u00f3\u0142 i drzew dla naszych bzycz\u0105cych towarzyszy. Mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce nad trzmielami Bombus<\/em> nie trzeba si\u0119 jako\u015b specjalnie rozwodzi\u0107. Ka\u017cdy przecie\u017c s\u0142ysza\u0142, jak nie w szkole, to w telewizji edukacyjnej, o ich kluczowej roli w zapylaniu ro\u015blin s\u0142abo dost\u0119pnych dla reszty owad\u00f3w, nawet pszczo\u0142y miodnej. Kog\u00f3\u017c nie coachowano anegdot\u0105, o trzmielu co zawstydzi\u0142 in\u017cynier\u00f3w NASA, albowiem lata\u0142, bo nie umia\u0142 czyta\u0107 albo nie zna\u0142 matematyki? Na urlopie lub wakacjach, obok trawnik\u00f3w przekszta\u0142canych w miejskie \u0142\u0105ki napotykamy tablice edukacyjne informuj\u0105ce nas o roli tych wielkich, kud\u0142atych pszcz\u00f3\u0142. Zanim ruszy wi\u0119ksza inwestycja liniowa wykonuje si\u0119 kart\u0119 informacj\u0119 projektu wpisuj\u0105c w rubryk\u0119 \u201egatunki i siedliska chronione\u201d dane nt. obecno\u015bci lub braku tych\u017ce owad\u00f3w na terenie przysz\u0142ej budowy lub remontu. Tymczasem wi\u0119kszo\u015b\u0107 Zwiedzaj\u0105cych, nawet nauczycieli przyrody i biologii w szko\u0142ach r\u00f3\u017cnych szczebli, wci\u0105\u017c uto\u017csamia trzmiele z b\u0105kami Tabanus<\/em>!  <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Trzmiel i b\u0105k: ogrodowe sobowt\u00f3ry?<\/strong><\/p>\n

Oba te rodzaje owad\u00f3w s\u0105 du\u017ce i w\u0142ochate, oba uwijaj\u0105 si\u0119 na kwiatach, oba te\u017c mo\u017cna ju\u017c z daleka us\u0142ysze\u0107 na \u0142\u0105ce lub w ogrodzie. Na tym jednak ich podobie\u0144stwa si\u0119 ko\u0144cz\u0105. Prawdziwe b\u0105ki to much\u00f3wki (jedna para skrzyde\u0142, du\u017ce oczy, cia\u0142o br\u0105zowe, cz\u0119sto nagie), kt\u00f3rych samce od\u017cywiaj\u0105 si\u0119 nektarem i py\u0142kiem (by\u0107 mo\u017ce przyczyniaj\u0105c si\u0119 do zawi\u0105zywania nasion, brak jednak twardych danych na ten temat), samice natomiast krwi\u0105 ludzi i zwierz\u0105t. Prawdziwe trzmiele to b\u0142onk\u00f3wki (dwie pary skrzyde\u0142, ma\u0142e oczy, cia\u0142o czarne lub czarno-\u017c\u00f3\u0142te, zawsze kud\u0142ate), od\u017cywiaj\u0105ce si\u0119 niezale\u017cnie od p\u0142ci py\u0142kiem i nektarem kwiat\u00f3w, tak\u017ce tych pomijanych przez reszt\u0119 owadziego \u015bwiata jak naparstnica, milin lub koniczyna czerwona. Kr\u00f3lowe i robotnice trzmieli \u017c\u0105dl\u0105 (wbijaj\u0105 \u017c\u0105d\u0142o, nie gryz\u0105 \u017cuwaczkami lub k\u0142ujk\u0105) tylko w razie zagro\u017cenia, zdecydowanie rzadziej od os czy pszcz\u00f3\u0142. Trutnie trzmiele w og\u00f3le nie maj\u0105 \u017c\u0105d\u0142a, \u017c\u0105d\u0142o bowiem to przekszta\u0142cone pok\u0142ade\u0142ko do sk\u0142adania jajek. Ugryzienia (aparatem g\u0119bowym dodajmy) pani b\u0105kowej bol\u0105 i denerwuj\u0105 z dwu niezale\u017cnych powod\u00f3w. \u015alina tych owad\u00f3w sama w sobie zawiera substancj\u0119 hamuj\u0105ce krzepni\u0119cie krwi. O gorsza stanowi prawdziw\u0105 \u201ezup\u0119\u201d pe\u0142n\u0105 laseczek w\u0105glika, pa\u0142eczek tularemii, \u015bwidrowc\u00f3w i nicieni, dawniej tak\u017ce wirus\u00f3w polio. Krowy i owce napastowane przez te wielkie, kud\u0142ate muchy chudn\u0105 i trac\u0105 mleko. Larwy prawdziwych b\u0105k\u00f3w rozwijaj\u0105 si\u0119 na powierzchni gruntu, poluj\u0105c na drobniejsze od nich zwierz\u0119ta. Blisko z nimi spokrewnione \u015blepaki Chrysops<\/em> sp\u0119dzaj\u0105 dzieci\u0144stwo w wodzie podobnie jak komary, podczas gdy jusznice Haematopota<\/em> wol\u0105 raczej suchsze siedliska dla larw. Z b\u0105kami nagminnie myli si\u0119 gzy inaczej bydlenie Hypoderma bovis<\/em>. Gzy w og\u00f3le nie pobieraj\u0105 pokarmu w stadium doros\u0142ym, za to ich larwy rozwijaj\u0105 si\u0119 g\u0142\u0119boko pod sk\u00f3r\u0105 czworonog\u00f3w, rzadziej ludzi.<\/p>\n

Trzmiel jako ogniwo po\u015brednie<\/strong><\/p>\n

Ci\u0119\u017cko naucza\u0107 o ewolucji bez pokazywania ogniw po\u015brednich mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi, zdawa\u0142oby si\u0119 niepodobnymi, grupami organizm\u00f3w. Dumni jeste\u015bmy z nielicznych \u017cywych welwiczji w naszych ogrodach botanicznych, tudzie\u017c z wyd\u0142u\u017caj\u0105cych si\u0119 szpaler\u00f3w mi\u0142orz\u0119b\u00f3w. Nasze trzmiele to wyborny, a zgo\u0142a nie u\u017cywany przyk\u0142ad ogniwa po\u015bredniego mi\u0119dzy typowymi pszczo\u0142ami samotnymi a czempionk\u0105 \u017cycia spo\u0142ecznego: pszczo\u0142\u0105 miodn\u0105 Apis mellifera<\/em>. Samotnice nie buduj\u0105 gniazd wykorzystuj\u0105c gotowe schroniska w rodzaju poustych \u017ad\u017abe\u0142 trzciny, co najwy\u017cej kopi\u0105 prymitywne norki. Pszczo\u0142a miodna buduje wieloletnie gniazda pe\u0142ne kunsztownych plastr\u00f3w z wosku. \u017bycie spo\u0142eczne (ca\u0142ego roju) oraz indywidualne (pojedynczego osobnika) trzmieli znajduje si\u0119 niemal dok\u0142adnie po\u015brodku tych dwu skrajno\u015bci. U A. mellifera<\/em> kr\u00f3lowa i robotnica r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 na pierwszy rzut oka, u Bombus <\/em>trzeba si\u0119 nie\u017ale naszuka\u0107 r\u00f3\u017cnic morfologicznych mi\u0119dzy nimi. R\u00f3j trzmieli liczy kilkadziesi\u0105t, najwy\u017cej kilkaset osobnik\u00f3w, a trwa tylko rok. R\u00f3j pszczeli to tysi\u0105ce robotnic, a ca\u0142o\u015b\u0107 mo\u017ce funkcjonowa\u0107 \u0142adnych kilka lat. Kr\u00f3lowa trzmieli utrzymuje dominacj\u0119 bij\u0105c i depcz\u0105c swoje c\u00f3rki-robotnice, te za\u015b powielaj\u0105 te wzorce mi\u0119dzy sob\u0105. Pszcz\u00f3\u0142ka Maja lub jakakolwiek inna kr\u00f3lowa A. mellifera<\/em> dzia\u0142a subtelniej i skuteczniej, osza\u0142amiaj\u0105c c\u00f3rki swymi feromonami. \u017b\u0142obki w trzmielowym gnie\u017adzie s\u0105 przepe\u0142nione, z larwami st\u0142oczonymi po kilka naraz, zatem za\u017carcie rywalizuj\u0105cymi o jedzenie i atencj\u0119 opiekunek. Czerw pszczeli rozkoszuje si\u0119 natomiast indywidualnymi kom\u00f3rkami, tudzie\u017c jedzonkiem dostarczanym just in time, we w\u0142a\u015bciwe miejsce. Piastunki maj\u0105 wi\u0119cej roboty, ale \u0142atwiej tu o determinacj\u0119 funkcji. Potomstwo trzmieli karmione jest surowym py\u0142kiem albo nakropem czyli ledwo przetworzon\u0105 mieszank\u0105 py\u0142ku i nektaru. M\u0142ode pszczo\u0142y miodnej otrzymuj\u0105 specjaln\u0119 wydzielin\u0119 gruczo\u0142\u00f3w \u017cuwaczkowych i gardzielowych. Doros\u0142e trzmiele nie s\u0105 szczeg\u00f3lnie uczynne dla si\u00f3str, tylko sporadycznie czyszcz\u0105 si\u0119 nawzajem albo ratuj\u0105 drugie od \u015bmierci g\u0142odowej zwracaj\u0105c nadmiar w\u0142asnego po\u017cywienia. Co innego pszczo\u0142a miodna! U niej wzajemne iskanie si\u0119, a przede wszystkim regurgitacja pokarmu to codzienny rytua\u0142, warunek sprawnej komunikacji i wzajemnego pos\u0142ugiwania. Trzmielowa kr\u00f3lowa za m\u0142odu zasuwa jak prosta robotnica, samemu lepi\u0105c te wszystkie kom\u00f3rki, a potem moszcz\u0105c w nich jajka. Matka roju u A. mellifera<\/em> nie zni\u017ca si\u0119 do tak plebejskich prac jak budowa plastr\u00f3w dla swoich c\u00f3rek i syn\u00f3w. Ma przecie\u017c od tego robotnice!<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Od pasieczysk do ogrod\u00f3w trzmielowych<\/strong><\/p>\n

Mieszanki d\u0142ugo nektaruj\u0105cych, zasobnych w py\u0142ek kwiat\u00f3w do obsiewanie pasiek znane s\u0105 od wiek\u00f3w, jak nie tysi\u0105cleci. Od kilku lat mo\u017cna tak\u017ce naby\u0107 nowatorskie kompozycje nasion miejskich \u0142\u0105k kwiatowych i wiejskich pas\u00f3w kwietnych (miedz kwiatowych), tworzone z my\u015bl\u0105 o b\u0142onk\u00f3wkach pozostaj\u0105cych w cieniu pszczo\u0142y miodnej: trzmielach i samotnicach (pszczo\u0142ach samotnych czyli wszelkich Apoidae <\/em>nie tworz\u0105cych roj\u00f3w).<\/p>\n

Idealna mieszanka trzmielowa zawiera nasiona aromatycznych zi\u00f3\u0142 o bardzo r\u00f3\u017cnej budowie kwiat\u00f3w. B\u0119dzie w niej miejsce na gatunki o kwiatach lub kwiatostanach p\u0142askich, a otwartych jak cykoria podr\u00f3\u017cnik, wiesio\u0142ki, dziewanny, dzikie \u015blazy i malwy historycznych odmian, w sam raz dla naszych kr\u00f3tkoj\u0119zyczkowych przyjaci\u00f3\u0142: trzmieli le\u015bnych B. pratorum<\/em> oraz ziemnych B. terrestris<\/em>. Ich pobratymcy o d\u0142ugich j\u0119zyczkach jak trzmiel ogrodowy B. hortorum<\/em> skorzystaj\u0105 raczej z motylkowych kwiat\u00f3w koniczyny \u0142\u0105kowej, grzbiecistych kwiat\u00f3w naparstnic, g\u0142owienek lub sza\u0142wii. Mog\u0105 te\u017c zadziwiaj\u0105co sprawnie wyr\u0119cza\u0107 nieobecne u nas kolibry i nektarniki, sto\u0142uj\u0105c si\u0119 w milinie albo trytomie.<\/p>\n

Samotnice to grupa bardzo zr\u00f3\u017cnicowana, niezwykle bogata w gatunki, a jeszcze kilka dekad temu tak\u017ce w osobniki. Znajdziemy w\u015br\u00f3d nich prawdziwe \u201eksi\u0119\u017cniczki na ziarku grochu\u201d, \u017cywi\u0105ce si\u0119 py\u0142kiem i nektarem jednego, jedynego rodzaju ro\u015blin, jak r\u00f3wnie\u017c gatunki ma\u0142o gryma\u015bne, o bogatej i otwartej li\u015bcie kwiat\u00f3w pokarmowych. Pierwsz\u0105 grup\u0119 reprezentuj\u0105 m.in. skr\u00f3cinka europejska Macropis<\/em> europaea<\/em> \u017ceruj\u0105ca tylko na toje\u015bci. Do drugiej nale\u017c\u0105 miesierki Megachile<\/em> i murarki Osmia<\/em>. Jak prawda z polskiego porzekad\u0142a le\u017cy po\u015brodku, tak i wiele samotnic zajmie pozycj\u0119 po\u015bredni\u0105, preferuj\u0105c nektar i py\u0142ek wielu rodzaj\u00f3w lub grup ekologicznych ro\u015blin. Przyk\u0142adowo kornutka koniczynowa Eucera longicornis<\/em> (znana z tego, \u017ce jej samce bezwiednie zapylaj\u0105 dwulistnika pszczelego) oblatuje niemal wy\u0142\u0105cznie bobowate w\u0142a\u015bciwe. Podobnie pszczolinka brunatnop\u0142owa (p. jastrz\u0119bcowa) Andrena humilis<\/em> gustuje tylko w \u017c\u00f3\u0142tych astrowatych, zwykle jastrz\u0119bcach.<\/p>\n

Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie jako raj dla owad\u00f3w i \u017ar\u00f3d\u0142o inspiracji<\/strong><\/p>\n

Jakkolwiek kolekcje w naszym Ogrodzie zak\u0142adano, a potem ulepszano z my\u015bl\u0105 o ro\u015blinach i ludziach, to jednak oferuj\u0105 one wspania\u0142e warunki wielu po\u017cytecznym b\u0142onk\u00f3wkom. Obecno\u015b\u0107 mn\u00f3stwo niespotykanych w okolicy ro\u015blin, kwitn\u0105cych od lutego po listopad, a na dok\u0142adk\u0119 drzew roni\u0105cych spad\u017a oraz poletek do\u015bwiadczalnych \u017cyta pora\u017conego sporyszem (c\u00f3\u017c za wspania\u0142e \u017ar\u00f3d\u0142o rosy miodowej!) czyni ze\u0144 prawdziwe delikatesy dla b\u0142onk\u00f3wek. Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107 nasze mniej znane naparstnice z Kolekcji Ro\u015blin Leczniczych. Kolejnym atutem sa r\u00f3wnie\u017c miejsce noclegowe i zimowiska w postaci pryzm kamieni, s\u0142omianych chocho\u0142\u00f3w w starych i nowych r\u00f3\u017cankach, ogrodu traw, bambus\u00f3w z Reiwa Sakura, trzcin na sadzawce ko\u0142o Bramy Le\u015bnej i last but not least dziuplastych i pr\u00f3chniej\u0105cych drzew na skarpie, jak\u017ce atrakcyjnych chocia\u017cby dla zadrzechni Xylocopa,<\/em> znanych z bratniego ogrodu UMCS w Lublinie (niestety tak\u017ce z tradycyjnej medycyny chi\u0144skiej i huculskiej). Jako ostatnie zalet\u0119 wspomnijmy jeszcze czasow\u0105 tylko obecno\u015b\u0107 roj\u00f3w pszczo\u0142y miodnej, mocno konkuruj\u0105cych z samotnicami, trzmielami czy bzygowatymi Syrphidae<\/em> (much\u00f3wkami udaj\u0105cymi osy lub trzmiele).<\/p>\n

Nie ka\u017cdy ma do dyspozycji dziesi\u0105tki hektar\u00f3w kontrastowych siedlisk jak my. Ka\u017cdy jednak mo\u017ce zostawi\u0107 dla dobroczynnych owad\u00f3w jaki\u015b dziki zak\u0105tek w postaci pryzmy cegie\u0142. Warto zamienia\u0107 r\u00f3wno wystrzy\u017cone trawniki na barwne kobierce \u0142\u0105k kwietnych, a drzewka w sadzie oddziela\u0107 nie czarnym ugorem lecz pasem kwietnym (miedz\u0105 kwiatow\u0105). Obsadzenie stawu rybnego krwawnic\u0105, wi\u0105z\u00f3wk\u0105 b\u0142otn\u0105, dziurawcem skrzyde\u0142kowym albo litworem zamiast ozdobnych pa\u0142ek i tatarak\u00f3w tak\u017ce pomo\u017ce naszym sze\u015bcio\u0142apym sojusznikom. Przy przerabiania nieu\u017cytk\u00f3w na kwietne \u0142\u0105ki warto zachowa\u0107 umiar. \u0141an wiesio\u0142k\u00f3w na porzuconym placu budowy albo r\u00f3w zaro\u015bni\u0119ty wierzbownicami nie jest szczeg\u00f3lnie cenny od strony botanicznej, mo\u017ce by\u0107 jednak ostoj\u0105 naprawd\u0119 rzadkich w skali Polski i Europy gatunk\u00f3w jak \u0107ma postojak wiesio\u0142kowiec Proserpinus proserpina<\/em>.<\/p>\n

mgr Adam Kapler<\/p>\n

 <\/p>\n

Zalecane lektury oraz strony www<\/strong><\/p>\n

Wszystkim zainteresowanym g\u0142\u0119biej omawian\u0105 tu tematyk\u0105 polecam:<\/p>\n

    \n
  1. Na pocz\u0105tek: strony www. stowarzyszenia \u201eNatura i cz\u0142owiek\u201d oraz ich warsztaty edu, popularnonaukowe atlasy i albumy owad\u00f3w oraz klasyczne, a niestety niewznawane \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwa owad\u00f3w\u201d E. O. Wilsona (tak tego Wilsona od bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci, ale i socjobiologii);<\/li>\n
  2. Dla \u015brednio zaawansowanych: w\u0142asne obserwacje w ogrodzie i zagrodzie plus polskie klucze do oznaczania owad\u00f3w;<\/li>\n
  3. Dla bardzo zaawansowanych: artyku\u0142y o bardziej szczeg\u00f3\u0142owej tematyce, dost\u0119pne na Reseacrh Gate albo w Google Scholar, wreszcie obcoj\u0119zyczne klucze do oznaczania owad\u00f3w.<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Ktokolwiek s\u0142ysza\u0142, ktokolwiek wie\u2026 Przes\u0105dy znikaj\u0105 o wiele wolniej od wielu gatunk\u00f3w ro\u015blin oraz ich owadzich zapylaczy. Jako przewodnik po Ogrodzie i \u0142\u0105karz miejski mog\u0142em si\u0119 o tym wielokrotnie przekona\u0107, opowiadaj\u0105c o doborze kwiat\u00f3w, zi\u00f3\u0142 i drzew dla naszych bzycz\u0105cych towarzyszy. Mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce nad trzmielami Bombus nie trzeba si\u0119 jako\u015b specjalnie rozwodzi\u0107. Ka\u017cdy…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":3833,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-3831","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-rozne"],"taxonomy_info":{"category":[{"value":1,"label":"R\u00f3\u017cne"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/IMG_E4850-e1657890073849-1024x637.jpg",1024,637,true],"author_info":{"display_name":"admin_1","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/admin_1\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":1,"name":"R\u00f3\u017cne","slug":"rozne","term_group":0,"term_taxonomy_id":1,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":46,"filter":"raw","cat_ID":1,"category_count":46,"category_description":"","cat_name":"R\u00f3\u017cne","category_nicename":"rozne","category_parent":18}],"tag_info":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3831","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3831"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3831\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3833"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3831"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3831"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3831"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}