{"id":3587,"date":"2021-12-09T00:26:29","date_gmt":"2021-12-08T23:26:29","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=3587"},"modified":"2021-12-13T00:26:43","modified_gmt":"2021-12-12T23:26:43","slug":"golteria-salal-naziemna-jemiola","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/golteria-salal-naziemna-jemiola\/","title":{"rendered":"Golteria salal – \u201enaziemna jemio\u0142a\u201d"},"content":{"rendered":"

W naszym Ogrodzie nie brak \u017cywych ro\u015blin wygl\u0105daj\u0105cych na sztuczne. Pr\u00f3cz kamelii japo\u0144skiej nale\u017cy do nich tak\u017ce golteria salal (shallon) Gaultheria shallon<\/em> Pursh., o charakterystycznych, niezwykle trudno rozk\u0142adaj\u0105cych si\u0119, jakby wykonanych z plastyku li\u015bciach. Ro\u015bnie ona dziko na zachodnich (pacyficznych) wybrze\u017cach Ameryki P\u00f3\u0142nocnej od Alaski (tu si\u0119ga po Wysp\u0119 Baranowa) i Kolumbii Brytyjskiej na p\u00f3\u0142nocy do Kalifornii na po\u0142udniu (konkretniej do pasma Santa Ynez w hrabstwie Santa Barbara). W Polsce to wci\u0105\u017c kolekcjonerska osobliwo\u015b\u0107, prezentowana w krajowych arboretach zdecydowanie rzadziej od golterii rozes\u0142anej G. procumbens<\/em> L. S\u0105 jednak kraje, gdzie nie tylko uprawia si\u0119 j\u0105 masowo, ale i ch\u0119tnie ucieka z ogrod\u00f3w, zagra\u017caj\u0105c gatunkom rodzimym. Preferuje pod\u0142o\u017ca kwa\u015bne i ja\u0142owe, ale niekoniecznie torfiaste, tak\u017ce piaszczyste i skaliste, wilgotne. Cz\u0119sta bywa w borach iglastych i mieszanych, d\u0105browach i olszynach.<\/p>\n

\"\"<\/a>
fot. Robert Flogaus<\/figcaption><\/figure>\n

Owoce salalu s\u0105 nie tyle jagodami, co pi\u0119ciokrotnymi torebkami trwale otoczonymi zmi\u0119\u015bnia\u0142ymi resztkami kielicha. Charakteryzuj\u0105 si\u0119 granatow\u0105, rzadziej lilow\u0105 lub czerwon\u0105 barw\u0105, okr\u0105g\u0142ym kszta\u0142tem, a \u015brednic\u0105 6-10 mm. Ka\u017cda taka kapsu\u0142ka zawiera 20-80 brunatnych, g\u0142adkich b\u0105d\u017a siatkowatych nasion. Dojrzewa od lipca do pa\u017adziernika. Przed przemarzni\u0119ciem znajd\u0105 niewielu amator\u00f3w w\u015br\u00f3d ludzi. Po przemro\u017ceniu zyskuj\u0105 milszy, cho\u0107 trudny do opisania smak. Przypominaj\u0105 nieco suszone czernice zmieszane z li\u015b\u0107mi mi\u0119ty, o wyra\u017anej nutce pi\u017cma. Znani z podr\u0119cznik\u00f3w socjologii i antropologii Kwakiutlowie suszyli je razem z bor\u00f3wkami i mahonii. Hajda (Khaida) woli zapieka\u0107 z ikr\u0105 \u0142ososi (ciekawe czy nasze wnuki b\u0119d\u0105 wiedzie\u0107, jak smakuje ikra \u0142ososi? Jeszcze kilka lat temu by\u0142a dost\u0119pna w dyskontach jako namiastka prawdziwego kawioru, obecnie zast\u0119puj\u0105 j\u0105 jakie\u015b wynalazki z mielonych resztek ryb, sztucznych barwnik\u00f3w i konserwant\u00f3w). Biali pionierzy z golteriowych torebek robili d\u017cemy i ciasta, p\u0119dzili te\u017c namiastk\u0119 wina.<\/p>\n

Krzewinka ta uprawiana jest nie tyle dla owoc\u00f3w, co na pasz\u0119 dla zwierz\u0105t \u0142ownych (jeleni, du\u017cych kurak\u00f3w: cietrzewi, g\u0142uszc\u00f3w, pardw), dla ozdoby, jako okrywowa oraz dla olejk\u00f3w eterycznych (ang. wintergreen oil). R\u00f3wnie\u017c jakby nawoskowane li\u015bcie salalu znajdowa\u0142y szereg zastosowa\u0144 w lecznictwie i kuchni. Indianie palili je zamiast tytoniu. \u015awie\u017ce li\u015bcie \u017cuto by nie czu\u0107 g\u0142odu, jak r\u00f3wnie\u017c przyk\u0142adano je do ran i uk\u0105sze\u0144 owad\u00f3w. Suszem z li\u015bci leczono przezi\u0119bienia, gru\u017alic\u0119, niestrawno\u015b\u0107, wreszcie za\u017cywano jako \u015brodek przeczyszczaj\u0105cy. Dodawano ich te\u017c do zup rybnych.<\/p>\n

\"\"<\/a>Podobnie jak w przypadku mango i kawy tak\u017ce golteria salal uprawiana i hodowana (celowo udoskonalana na drodze doboru sztucznego przez instytucje naukowe oraz komercyjne firmy szk\u00f3\u0142karskie) jest poza swoj\u0105 ojczyzn\u0105, przede wszystkim w Federacji Rosyjskiej. W XIX w. by\u0142a niezwykle modna we Francji i UK, obecnie zakazano tam jej uprawy jako gatunku inwazyjnego. Uwag\u0119 praktyk\u00f3w i uczonych budzi jej niezwyk\u0142a odporno\u015b\u0107 na nowoczesne herbicydy, wypalanie i usuwanie mechaniczne. Odporno\u015b\u0107 ta wynika\u0107 ma z grubej warstwy woskowej na li\u015bciach i p\u0119dach, jak r\u00f3wnie\u017c z g\u0142\u0119bokiego korzenienia si\u0119 rozbudowanym systemem k\u0142\u0105czy, roz\u0142og\u00f3w i w\u0142a\u015bciwych korzeni. Zar\u00f3wno w swojej ameryka\u0144skiej ojczy\u017anie jak i w Europie Zachodniej uwa\u017cana bywa za niebezpieczny chwast le\u015bny, uniemo\u017cliwiaj\u0105cy odnawianie si\u0119 lasu. Blokuje rozw\u00f3j siewek kie\u0142kuj\u0105cych spontanicznie i sadzonek wprowadzanych przez le\u015bnik\u00f3w dwoma sposobami jednocze\u015bnie: ocieniaj\u0105c je mechanicznie i truj\u0105c allelopatycznie.<\/p>\n

Niewiele grzyb\u00f3w potrafi paso\u017cytowa\u0107 na \u017cywym osobniku golterii i\/lub rozk\u0142ada\u0107 resztki uschni\u0119tej golterii. Pr\u00f3cz grzyb\u00f3w salal bywa \u017cywicielem paso\u017cytniczej ro\u015bliny naczyniowej z rodziny zarazowatych \u2013 boszniakii Boschniakia<\/em> C.A. Mey. Ten upiorny paso\u017cyt, wygl\u0105daj\u0105cy niczym szyszka wyrastaj\u0105ca z gruntu, znajduje z kolei pewne zastosowania w tradycyjnej medycynie chi\u0144skiej (ale powiedzmy sobie szczerze? Co nie znajduje tam zastosowa\u0144?).<\/p>\n

Salal to okaza\u0142y krzew, nie ust\u0119puj\u0105cy wielko\u015bci\u0105 niekt\u00f3rym azaliom (do 2, wyj\u0105tkowo 5 m wys.) Kwiaty odwiedzane s\u0105 ch\u0119tnie przez kolibry, b\u0142onk\u00f3wki i much\u00f3wki, jednak nasiona cz\u0119sto powstaj\u0105 przez samozapylenie. By\u0107 mo\u017ce shalon straci\u0142 optymalnych zapylaczy?<\/p>\n

W nazwie rodzaj\u00f3w odkrywca gatunku, szwedzki przyrodnik i podr\u00f3\u017cnik Per (Piotr) Kalm uhonorowa\u0142 francuskiego lekarza i przyrodnika, dzia\u0142aj\u0105cego w \u00f3wczesnej Nowej Francji (dzisiejszej Kanadzie) Jeana Fran\u00e7ois Gaultiera. \u201eShallon\/salal\u201d to india\u0144skie nazwy tego gatunku, a \u201estarz\u0119\u015bla\u201d by\u0142a staropolskim synonimem jemio\u0142y, przeniesionym potem na golteri\u0119 z uwagi na jej zimotrwa\u0142y charakter, a co za tym idzie wykorzystanie jako ozdoby na Bo\u017ce Narodzenie, potem na Nowy Rok.<\/p>\n

mgr Adam Kapler<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W naszym Ogrodzie nie brak \u017cywych ro\u015blin wygl\u0105daj\u0105cych na sztuczne. Pr\u00f3cz kamelii japo\u0144skiej nale\u017cy do nich tak\u017ce golteria salal (shallon) Gaultheria shallon Pursh., o charakterystycznych, niezwykle trudno rozk\u0142adaj\u0105cych si\u0119, jakby wykonanych z plastyku li\u015bciach. Ro\u015bnie ona dziko na zachodnich (pacyficznych) wybrze\u017cach Ameryki P\u00f3\u0142nocnej od Alaski (tu si\u0119ga po Wysp\u0119 Baranowa) i Kolumbii Brytyjskiej na p\u00f3\u0142nocy…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":3590,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[26],"tags":[297,489,488,168],"class_list":["post-3587","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-z-notatnika-przyrodnika","tag-adam-kapler","tag-gaultheria-shallon","tag-golteria-salal","tag-pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie"],"acf":[],"taxonomy_info":{"category":[{"value":26,"label":"Z notatnika przyrodnika"}],"post_tag":[{"value":297,"label":"Adam Kapler"},{"value":489,"label":"Gaultheria shallon"},{"value":488,"label":"Golteria salal"},{"value":168,"label":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/golteria-salal-8-1024x640.jpg",1024,640,true],"author_info":{"display_name":"admin_1","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/admin_1\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":26,"name":"Z notatnika przyrodnika","slug":"z-notatnika-przyrodnika","term_group":0,"term_taxonomy_id":26,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":95,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":26,"category_count":95,"category_description":"","cat_name":"Z notatnika przyrodnika","category_nicename":"z-notatnika-przyrodnika","category_parent":18}],"tag_info":[{"term_id":297,"name":"Adam Kapler","slug":"adam-kapler","term_group":0,"term_taxonomy_id":297,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":20,"filter":"raw","term_order":"0"},{"term_id":489,"name":"Gaultheria shallon","slug":"gaultheria-shallon","term_group":0,"term_taxonomy_id":489,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw","term_order":"0"},{"term_id":488,"name":"Golteria salal","slug":"golteria-salal","term_group":0,"term_taxonomy_id":488,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw","term_order":"0"},{"term_id":168,"name":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie","slug":"pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie","term_group":0,"term_taxonomy_id":168,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":64,"filter":"raw","term_order":"0"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3587","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3587"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3587\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3590"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3587"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3587"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3587"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}