{"id":3322,"date":"2021-07-03T07:29:38","date_gmt":"2021-07-03T05:29:38","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=3322"},"modified":"2021-07-21T09:48:46","modified_gmt":"2021-07-21T07:48:46","slug":"piekna-ale-bestia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/piekna-ale-bestia\/","title":{"rendered":"Pi\u0119kna, ale bestia"},"content":{"rendered":"

W\u0119druj\u0105c wakacyjnymi \u015bcie\u017ckami, poza rewelacyjnymi widokami mo\u017cemy te\u017c podziwia\u0107 wspania\u0142e ro\u015bliny, tworz\u0105ce zachwycaj\u0105ce ogrody natury. Podczas lipcowych, szczeg\u00f3lnie g\u00f3rskich wypraw polecam przyjrze\u0107 si\u0119 ciemi\u0119\u017cycom, ro\u015blinom dostojnym, okaza\u0142ym i maj\u0105cym wiele tajemnic.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Ciemi\u0119\u017cyca zielona w Tatrach.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a>
Ciemi\u0119\u017cyca bia\u0142a w Bieszczadach.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a>
Ciemi\u0119\u017cyca czarna w rezerwacie \u0141abunie.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Rodzaj ciemi\u0119\u017cyca (Veratrum<\/em>) obejmuje 28 \u2013 40 gatunk\u00f3w, kt\u00f3re wyst\u0119puj\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci w strefie klimatu umiarkowanego p\u00f3\u0142kuli p\u00f3\u0142nocnej. W polskiej florze znajduj\u0105 si\u0119, w zale\u017cno\u015bci od uj\u0119cia taksonomicznego, trzy gatunki nale\u017c\u0105ce do tego rodzaju lub dwa gatunki i jeden podgatunek.<\/p>\n

Najbardziej pospolity to ciemi\u0119\u017cyca zielona (Veratrum lobelianum<\/em>)<\/strong> lub inaczej ciemi\u0119\u017cyca bia\u0142a podgatunek zielony (Veratrum album<\/em> subsp. lobelianum<\/em>), okaza\u0142a bylina dorastaj\u0105ca do 1,5 m wysoko\u015bci, o mocnej, g\u0119sto ulistnionej \u0142odydze. Ju\u017c same li\u015bcie robi\u0105 wra\u017cenie na obserwatorze, s\u0105 du\u017ce (30 cm d\u0142ugo\u015bci i 20 cm szeroko\u015bci) szerokoeliptyczne lub jajowate, z wyra\u017anymi r\u00f3wnoleg\u0142ymi nerwami, mocno pod\u0142u\u017cnie fa\u0142dowane, jakby plisowane. Kwiaty s\u0105 gwiazdkowato rozpostarte, drobne 8-15 mm \u015brednicy, o dzia\u0142kach okwiatu zielonkawych lub zielono \u017c\u00f3\u0142tych, zebrane w du\u017cy rozga\u0142\u0119ziony, wiechowaty kwiatostan. Kwitnie od czerwca do sierpnia w zale\u017cno\u015bci od wysoko\u015bci stanowiska nad poziomem morza, a kwiaty zapylane s\u0105 przez much\u00f3wki i motyle. Wyst\u0119puje w po\u0142udniowej Polsce, g\u0142\u00f3wnie na terenach g\u00f3r i pog\u00f3rzy. Ro\u015bnie na halach g\u00f3rskich<\/a>, w zio\u0142oro\u015blach<\/a>, na piargach<\/a>, w wolnych miejscach w\u015br\u00f3d kos\u00f3wki<\/a>, zawsze jednak w miejscach odpowiednio wilgotnych. W ni\u017cszych po\u0142o\u017ceniach zwykle w pobli\u017cu ciek\u00f3w wodnych. Jest stosunkowo pospolita w wy\u017cszych po\u0142o\u017ceniach Sudet\u00f3w<\/a> i Karpat<\/a>. W Tatrach<\/a> ma stanowiska do wysoko\u015bci 2300 m n.p.m., zar\u00f3wno na pod\u0142o\u017cu granitowym<\/a> jak i wapiennym<\/a>. Ro\u015bnie pojedynczo lub w grupach, ale zdarza si\u0119, \u017ce tworzy populacje licz\u0105ce tysi\u0105ce osobnik\u00f3w. Gatunek zosta\u0142 obj\u0119ty ochron\u0105 prawn\u0105 w 1957 roku, ale by\u0142a to ochrona cz\u0119\u015bciowa, ochron\u0119 \u015bcis\u0142\u0105 zastosowano w 1995 roku, aktualnie od 2014 roku znowu obejmuje ten gatunek ochrona cz\u0119\u015bciowa. W Ogrodzie Botanicznym mo\u017cna zobaczy\u0107 ciemi\u0119\u017cyc\u0119 zielon\u0105 na p\u00f3\u0142nocnym zboczu \u201eGawrysiowej Kopy\u201d, czyli najwy\u017cszego wzniesienia w Kolekcji ro\u015blin g\u00f3rskich, gdzie rozpoczyna kwitnienie oko\u0142o po\u0142owy czerwca.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Ciemi\u0119\u017cyca zielona w Ogrodzie.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a>
Kwiaty ciemi\u0119\u017cycy zielonej.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Ciemi\u0119\u017cyca bia\u0142a (Veratrum album<\/em>)<\/strong> jest r\u00f3wnie okaza\u0142a jak jej krewniaczka i ma podobne plisowane li\u015bcie, natomiast kwiaty s\u0105 nieco wi\u0119ksze 10-15 mm \u015brednicy, zebrane w wiechowaty kwiatostan osi\u0105gaj\u0105cy d\u0142ugo\u015b\u0107 50 cm. Kwitnie od maja do sierpnia. Ro\u015bnie zwykle w zgrupowaniach od kilkunastu do kilkudziesi\u0119ciu osobnik\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowisk ciemi\u0119\u017cycy bia\u0142ej skupia si\u0119 w Bieszczadach, gdzie gatunek ten osi\u0105ga zachodni\u0105 granic\u0119 zasi\u0119gu, siedliskiem ro\u015blin tego gatunku s\u0105 zio\u0142oro\u015bla, zaro\u015bla olchy kosej, olszyny, wilgotne \u0142\u0105ki od regla dolnego po pi\u0119tro po\u0142onin do 1325 m n.p.m.  Poza Bieszczadami spotykany bardzo rzadko na Lubelszczy\u017anie. Gatunek obj\u0119ty ochron\u0105 \u015bcis\u0142\u0105. W Ogrodzie dorodny okaz tej ro\u015bliny posadzono w Kolekcji ro\u015blin g\u00f3rskich, w cz\u0119\u015bci prezentuj\u0105cej ro\u015bliny bieszczadzkie. Jej kwitnienie przypada na czerwiec i wtedy prezentuje si\u0119 naprawd\u0119 wybitnie.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Ciemi\u0119\u017cyca bia\u0142a (Veratrum album).<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"<\/a>
Ciemi\u0119\u017cyca bia\u0142a (Veratrum album).<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Ciemi\u0119\u017cyca czarna (Veratrum nigrum<\/em>)<\/strong> jest bardziej strzelista, dorasta do 1,8 m wysoko\u015bci, li\u015bcie s\u0105 podobnie pofa\u0142dowane. Kwiaty drobniejsze 6-8 mm \u015brednicy o barwie czarnopurpurowej zebrane s\u0105 w w\u0105ski, ale rozga\u0142\u0119ziony, wiechowaty kwiatostan. Kwitnie od lipca do sierpnia. Ro\u015bnie najch\u0119tniej w miejscach p\u00f3\u0142cienistych, w widnych ciep\u0142olubnych zaro\u015blach oraz w \u015bwietlistej d\u0105browie na glebach o odczynie oboj\u0119tnym i zasadowym. W polskiej florze ten gatunek jest krytycznie zagro\u017cony, poniewa\u017c wyst\u0119puje zaledwie na kilku stanowiskach w obr\u0119bie Wy\u017cyny Lubelskiej i Roztocza, obj\u0119ty jest r\u00f3wnie\u017c \u015bcis\u0142\u0105 ochron\u0105 prawn\u0105. Nie\u0142atwo jest odnale\u017a\u0107 te ro\u015bliny na naturalnych stanowiskach, ale ro\u015bnie w Ogrodzie, na \u201erabacie s\u0142onecznej\u201d i w \u201ele\u015bnym zak\u0105tku\u201d, a jej okaza\u0142e kwiatostany o nietypowej barwie widoczne zwykle w drugiej po\u0142owie lipca na pewno zwr\u00f3c\u0105 Pa\u0144stwa uwag\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Ciemi\u0119\u017cyca czarna (Veratrum nigrum).<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a>
Ciemi\u0119\u017cyca czarna (Veratrum nigrum).<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Ca\u0142a ro\u015blina jest \u015bmiertelnie truj\u0105ca.<\/u> Ciemi\u0119\u017cyce s\u0105 ro\u015blinami zawieraj\u0105cymi silnie dzia\u0142aj\u0105ce alkaloidy sterolowe \u2013 protoweratryn\u0119, germeryn\u0119, germin\u0119, rubijerwin\u0119, izorubijerwin\u0119 i gorzki glikozyd weratramaryn\u0119, ale przez to s\u0105 r\u00f3wnie\u017c ro\u015blinami leczniczymi. Dzia\u0142aj\u0105 znieczulaj\u0105co, dra\u017cni\u0105co na b\u0142ony \u015bluzowe przewodu pokarmowego, czyli wymiotnie, przeczyszczaj\u0105co i dra\u017cni\u0105co na sk\u00f3r\u0119, dzia\u0142aj\u0105 r\u00f3wnie\u017c kardiotoksycznie (zaburzenia przewodzenia i rytmu serca) oraz na obwodowy uk\u0142ad nerwowy. Wyci\u0105gi alkoholowe lub octowe by\u0142y u\u017cywane do zwalczania wszawicy. W zio\u0142olecznictwie stosowano Veratri viridis rhizoma<\/em> (k\u0142\u0105cze ciemi\u0119\u017cycy zielonej), ale nie jest ten surowiec uwzgl\u0119dniony w farmakopei, czyli kodeksie aptecznym \u2013 urz\u0119dowym spisie lek\u00f3w dopuszczonych w danym kraju lub na danym terenie do obrotu. Wysuszone k\u0142\u0105cze jest pozbawione zapachu, ale wywo\u0142uje silne kichanie oraz uczucie ostrego palenia i drapania, a nast\u0119pnie znieczulenie j\u0119zyka. \u015awiadectwem stosowania tej mikstury mo\u017ce by\u0107 \u0142aci\u0144ska nazwa rodzaju pochodz\u0105ca prawdopodobnie od s\u0142owa verare<\/em>, co oznacza m\u00f3wi\u0107 prawd\u0119, gdy\u017c kichanie w przekonaniu ludowym jest potwierdzeniem prawdziwo\u015bci s\u0142\u00f3w. Do w\u0142a\u015bciwo\u015bci tej nawi\u0105zuje te\u017c nazwa s\u0142owacka: kychavica<\/em>.<\/p>\n

Ludowe podania m\u00f3wi\u0105 o tym, \u017ce wywar z ciemi\u0119\u017cycy stosowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c czarownice do przygotowania specyfiku umo\u017cliwiaj\u0105cego latanie, natomiast niekt\u00f3rzy badacze historii staro\u017cytnej twierdz\u0105, \u017ce s\u0105 przes\u0142anki pozwalaj\u0105ce przypuszcza\u0107, i\u017c przyczyn\u0105 \u015bmierci Aleksandra Macedo\u0144skiego  mog\u0142o by\u0107 niezamierzone przedawkowanie ciemi\u0119\u017cycy podawanej mu jako lekarstwo, co u\u015bwiadamia jak niebezpieczny jest to preparat. Dlatego ciemi\u0119\u017cyce powinno si\u0119 podziwia\u0107 z odpowiedniej odleg\u0142o\u015bci i z nale\u017cytym respektem.<\/p>\n

Tekst: Anna Gasek
\nZdj\u0119cia: Anna Gasek, Wies\u0142aw Gawry\u015b, Maria Krauze.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W\u0119druj\u0105c wakacyjnymi \u015bcie\u017ckami, poza rewelacyjnymi widokami mo\u017cemy te\u017c podziwia\u0107 wspania\u0142e ro\u015bliny, tworz\u0105ce zachwycaj\u0105ce ogrody natury. Podczas lipcowych, szczeg\u00f3lnie g\u00f3rskich wypraw polecam przyjrze\u0107 si\u0119 ciemi\u0119\u017cycom, ro\u015blinom dostojnym, okaza\u0142ym i maj\u0105cym wiele tajemnic.       Rodzaj ciemi\u0119\u017cyca (Veratrum) obejmuje 28 \u2013 40 gatunk\u00f3w, kt\u00f3re wyst\u0119puj\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci w strefie klimatu umiarkowanego p\u00f3\u0142kuli p\u00f3\u0142nocnej. W polskiej florze…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":3328,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[8,34,26],"tags":[320,411,295,410,168,412,413],"class_list":["post-3322","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-edukacja","category-w-naszym-ogrodzie","category-z-notatnika-przyrodnika","tag-anna-gasek","tag-ciemiezyca-biala","tag-ciemiezyca-czarna","tag-ciemiezyca-zielona","tag-pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie","tag-rezerwat-labunie","tag-rosliny-trujace"],"taxonomy_info":{"category":[{"value":8,"label":"Edukacja"},{"value":34,"label":"W naszym Ogrodzie"},{"value":26,"label":"Z notatnika przyrodnika"}],"post_tag":[{"value":320,"label":"Anna Gasek"},{"value":411,"label":"Ciemi\u0119\u017cyca bia\u0142a"},{"value":295,"label":"Ciemi\u0119\u017cyca czarna"},{"value":410,"label":"Ciemi\u0119\u017cyca zielona"},{"value":168,"label":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie"},{"value":412,"label":"Rezerwat \u0141abunie"},{"value":413,"label":"Ro\u015bliny truj\u0105ce"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/005.-Kwiaty-ciemiezycy-zielonej-1024x640.jpg",1024,640,true],"author_info":{"display_name":"admin_1","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/admin_1\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":8,"name":"Edukacja","slug":"edukacja","term_group":0,"term_taxonomy_id":8,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":30,"filter":"raw","cat_ID":8,"category_count":30,"category_description":"","cat_name":"Edukacja","category_nicename":"edukacja","category_parent":18},{"term_id":34,"name":"W naszym Ogrodzie","slug":"w-naszym-ogrodzie","term_group":0,"term_taxonomy_id":34,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":65,"filter":"raw","cat_ID":34,"category_count":65,"category_description":"","cat_name":"W naszym Ogrodzie","category_nicename":"w-naszym-ogrodzie","category_parent":18},{"term_id":26,"name":"Z notatnika przyrodnika","slug":"z-notatnika-przyrodnika","term_group":0,"term_taxonomy_id":26,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":95,"filter":"raw","cat_ID":26,"category_count":95,"category_description":"","cat_name":"Z notatnika przyrodnika","category_nicename":"z-notatnika-przyrodnika","category_parent":18}],"tag_info":[{"term_id":320,"name":"Anna Gasek","slug":"anna-gasek","term_group":0,"term_taxonomy_id":320,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":7,"filter":"raw"},{"term_id":411,"name":"Ciemi\u0119\u017cyca bia\u0142a","slug":"ciemiezyca-biala","term_group":0,"term_taxonomy_id":411,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":295,"name":"Ciemi\u0119\u017cyca czarna","slug":"ciemiezyca-czarna","term_group":0,"term_taxonomy_id":295,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":2,"filter":"raw"},{"term_id":410,"name":"Ciemi\u0119\u017cyca zielona","slug":"ciemiezyca-zielona","term_group":0,"term_taxonomy_id":410,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":168,"name":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie","slug":"pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie","term_group":0,"term_taxonomy_id":168,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":64,"filter":"raw"},{"term_id":412,"name":"Rezerwat \u0141abunie","slug":"rezerwat-labunie","term_group":0,"term_taxonomy_id":412,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":413,"name":"Ro\u015bliny truj\u0105ce","slug":"rosliny-trujace","term_group":0,"term_taxonomy_id":413,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3322","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3322"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3322\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3328"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3322"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3322"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3322"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}