{"id":3141,"date":"2021-04-03T07:14:27","date_gmt":"2021-04-03T05:14:27","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=3141"},"modified":"2021-04-16T18:13:01","modified_gmt":"2021-04-16T16:13:01","slug":"zboza-bor-i-kwiaty-na-palme-wielkanocna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/zboza-bor-i-kwiaty-na-palme-wielkanocna\/","title":{"rendered":"Zbo\u017ca, \u201eb\u00f3r\u201d i kwiaty na Palm\u0119 Wielkanocn\u0105"},"content":{"rendered":"

Nie tylko przed Wielkanoc\u0105 warto zwiedza\u0107 Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie, by podziwia\u0107 \u201ena \u017cywo\u201d wszystkie te pi\u0119kne i u\u017cyteczne ro\u015bliny, z jakich wyplatano staropolskie Palmy Wielkanocne. Dzi\u015b w ca\u0142ym kraju spotykamy g\u0142\u00f3wnie palemki made in China, wzorowane na XIX-wiecznych wyrobach ludowego rzemios\u0142a z Wile\u0144szczyzny. Jedynie w nielicznych dzielnicach, g\u0142\u00f3wnie w Ma\u0142opolsce i na Kurpiach, \u017cywa pozostaje tradycja samodzielnego wyplatania tych wiosennych sakramentali\u00f3w. Tam r\u00f3wnie\u017c (w Murowanej Lipnicy, Rabce, Tokarni i w \u0141ysych) organizowane s\u0105 konkursy na najd\u0142u\u017csz\u0105 i najpi\u0119kniejsz\u0105 palm\u0119. Tylko najstarsze gospodynie i nieliczni muzealnicy pami\u0119taj\u0105, \u017ce jeszcze kilkadziesi\u0105t lat temu powszechny na Kresach, a dzi\u015b w ca\u0142ej Polsce i polonijnych skupiskach \u015bwiata, zwyczaj dodawania k\u0142os\u00f3w i wiech zb\u00f3\u017c do palm uwa\u017cany by\u0142 w Ma\u0142opolsce za \u015bwi\u0119tokradztwo. Przecie\u017c w \u015arod\u0119 Popielcow\u0105 nale\u017ca\u0142o zesz\u0142oroczn\u0105 palemk\u0119 uroczy\u015bcie spali\u0107, by uzyska\u0107 popi\u00f3\u0142 do posypywania g\u0142\u00f3w cz\u0142onkom rodziny i pozosta\u0142ym domownikom. W niekt\u00f3rych sytuacjach palmy spalano te\u017c znacznie wcze\u015bniej np.: okadzano ich dymem byd\u0142o i zabudowania, by uchroni\u0107 je przed czarami lub po\u017carem albo okadzano nim zasiewy \u017ceby chroni\u0107 je przed gradobiciem. Tymczasem palenie zb\u00f3\u017c bezcze\u015bci\u0142oby surowce do wypieku chleba, a ten zawsze traktowano w polskich wsiach z najwy\u017cszym szacunkiem. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

W staropolskich palemkach ka\u017cda u\u017cyta barwa i ka\u017cdy wykorzystany gatunek ro\u015bliny mia\u0142 swoje znaczenie. Im wi\u0119ksza znajomo\u015b\u0107 Ewangelii i apokryf\u00f3w, im wi\u0119ksze przywi\u0105zanie do dawnych b\u00f3stw lasu i zagrody, czczonych p\u00f3\u017aniej jako katoliccy \u015bwi\u0119ci, tym wi\u0119cej by\u0142o kwiat\u00f3w, traw i krzewinek we w\u0142asnor\u0119cznie sporz\u0105dzonym symbolu Jezusowego wjazdu do Jerozolimy. Kiedy\u015b zamiast drucik\u00f3w florystycznych u\u017cywano konopnych sznur\u00f3w, kojarz\u0105cych si\u0119 z dostatkiem, ale i m\u0119k\u0105…<\/span> <\/span><\/p>\n

Rdzeniem tradycyjnej palemki ma\u0142opolskiej stawa\u0142 si\u0119 mocny pr\u0119t wierzbowy, dereniowy b\u0105d\u017a leszczynowy, kurpiowskiej za\u015b ca\u0142y m\u0142ody \u015bwierczek lub sosenka. Mocowano do\u0144 p\u0119ki zebranej rok wcze\u015bniej, starannie suszonej trzciny lub trzcinnika, kojarzone z trzcink\u0105 wr\u0119czon\u0105 przed m\u0119k\u0105 Jezusowi. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni bibli\u015bci widz\u0105 w owej trzcince raczej miote\u0142k\u0119 z wiech sorga, u\u017cywan\u0105 wtedy do sprz\u0105tania na Bliskim Wschodzie, a i dzi\u015b w Afryce. <\/span>W naszym Ogrodzie mo\u017ce podziwia\u0107 przed Oran\u017ceri\u0105 ca\u0142e \u017cywop\u0142oty z sorga rozmaitych odmian. To egzotyczne zbo\u017ce, cenione za brak glutenu, kt\u00f3rego tradycyjnych, handlowych nazw nie przytaczamy z uwagi na werdykt Rady J\u0119zyka Polskiego, sadzimy tak\u017ce w naszym nowym warzywniku.<\/span><\/p>\n

Drugim, nader wa\u017cnym dla Ma\u0142opolan \u201esuszkiem\u201d do\u0142\u0105czanym koniecznie do palm, by\u0142y p\u0119ki \u0142odyg lnu siewnego. Symbolizowa\u0142y szaty, w jakie odziany by\u0142 Jezus. \u201eA tunika nie by\u0142a szyta, ale od g\u00f3ry ca\u0142odziana<\/i> (J. 19, 24)\u201d, zapewne tkane przez Maryj\u0119 albo ofiarowane przez Joann\u0119, \u017con\u0119 Chuzy, zarz\u0105dcy Heroda, dlatego tak drogocenne, i\u017c rzymscy \u017co\u0142dacy rzucali o nie losy, cho\u0107 by\u0142y przecie\u017c uwalane krwi\u0105 i podarte po M\u0119ce. S\u0142owianom, podobnie zreszt\u0105 jak Hebrajczykom, len kojarzy\u0142 si\u0119 ze wszystkim co najlepsze: och\u0142odzeniem w lato, ogrzaniem w zim\u0119, \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105 i dostatkiem. Jak te cz\u0119\u015bci ubioru dosta\u0142y si\u0119 rzymskim oprawcom, tak ca\u0142y skarb zas\u0142ug Zbawiciela przypadnie w udziale ca\u0142ej ludzko\u015bci, zwykle ludziom niegodnym.<\/span><\/p>\n

\"\"Symbolika wierzbowych kotk\u00f3w jest powszechnie znana, tote\u017c nie wymaga szerszej wzmianki. Zast\u0119powanie \u201ega\u0142\u0105zek\u201d, a b\u0119d\u0105c botanicznie poprawnym, li\u015bci palmowych p\u0119dami wierzby by\u0142o do\u015b\u0107 oczywistym rozwi\u0105zaniem. Ju\u017c w staro\u017cytnym Izraelu przy braku prawdziwych palmowych li\u015bci zwyci\u0119skich \u017co\u0142nierzy albo kap\u0142an\u00f3w podczas \u015bwi\u0105t witano ga\u0142\u0105zkami wierzbowymi. Nie spos\u00f3b wyobrazi\u0107 sobie \u015awi\u0119ta Kuczek bez wierzby jako towarzyszki prawdziwego daktylowca, cedratu i mirtu. <\/span>Mn\u00f3stwo pospolitych ro\u015blin lasu, miedzy i ogrodu symbolizowa\u0107 mia\u0142o poszczeg\u00f3lne etapy m\u0119ki. Pami\u0105tka biczowania by\u0142y brzozowe witki. Kolczaste ga\u0142\u0119zie wszelkich \u201eg\u0142og\u00f3w\u201d (botanicznie rzecz ujmuj\u0105c dzikich r\u00f3\u017c, rzadziej faktycznie g\u0142ogu), jak r\u00f3wnie\u017c kolczaste li\u015bci najrozmaitszych \u201eost\u00f3w\u201d (dziewi\u0119\u0107si\u0142\u00f3w, miko\u0142ajka polnego, ostro\u017ceni, pop\u0142och\u00f3w, ost\u00f3w) by\u0142y pami\u0105tk\u0105 Korony Cierniowej. <\/span>Ga\u0142\u0105zki drzew iglastych, zw\u0142aszcza ja\u0142owca lub \u015bwierku, ostrzejszego w dotyku od jod\u0142y, odnosi\u0142y si\u0119 do gwo\u017adzi, kt\u00f3rymi przybito Jezusa. Dere\u0144, pocz\u0105tkowo nasza krajowa \u015bwidwa, potem raczej dere\u0144 bia\u0142y lub roz\u0142ogowy, nawi\u0105zywa\u0142 do przelanej krwi Paschalnego Baranka. Dzi\u015b si\u0119ga si\u0119 niekiedy po inne, dekoracyjne krzewy o purpurowych ga\u0142\u0105zkach np.: berberys Thunberga, klon palmowy, wiklin\u0119 (wierzb\u0119 purpurow\u0105) albo wierzb\u0119 bia\u0142\u0105 w odmianie \u2018Chermesina\u2019. Dobry bywa te\u017c niesamowity, ceglasto-pomara\u0144czowy tawulec Tanaki.<\/span><\/p>\n

W tradycyjnych palmach nie brakowa\u0142o te\u017c \u015bwi\u0119tych ro\u015blin dawnych S\u0142owian, kt\u00f3rych symbolika uleg\u0142a jedynie powierzchownej chrystianizacji. W Ma\u0142opolsce by\u0142a to przede wszystkim k\u0142okoczka po\u0142udniowa, nierzadko podp\u0119dzana wcze\u015bniej w izbie, w ca\u0142ym kraju za\u015b leszczyna, symbol nadziei i Matki Ziemi, a potem Matki Bo\u017cej. Cz\u0119sto g\u0119sto towarzyszy\u0142o jej drugie \u015bwi\u0119to drzewo S\u0142owian: lipa. Spo\u015br\u00f3d krzew\u00f3w owocowych wykorzystywano czere\u015bnie, morele, maliny i porzeczki. \u015aci\u0119te w \u015arod\u0119 Popielcow\u0105, gdy spalano poprzedni\u0105 palemk\u0119, trzymano w ciep\u0142ej izbie w dzbanie lub wazonie, tak \u017ceby pu\u015bci\u0142y li\u015bcie akurat na Niedziel\u0119 Palmow\u0105.<\/span><\/p>\n

Skoro Chrystus rozmno\u017cy\u0142 chleb, a potem przemieni\u0142 w swoje cia\u0142a, zatem w palmach typu wile\u0144skiego nie brakowa\u0142o wiech i k\u0142os\u00f3w zb\u00f3\u017c.<\/span><\/p>\n

O zmartwychwstaniu cia\u0142a i nie\u015bmiertelno\u015bci duszy, jak r\u00f3wnie\u017c o powrocie wiosny przypomina\u0107 mia\u0142y r\u00f3\u017cne zimotrwa\u0142e krzewinki i ro\u015bliny zielne. Brano, to co akurat by\u0142o pod r\u0119k\u0105 w danej dzielnicy Rzeczypospolitej: brusznic\u0119 (zwan\u0105 na po\u0142udniu \u201eborem\u201d), m\u0105cznic\u0119 (kt\u00f3ra myli\u0142a si\u0119 z brusznic\u0105 nawet do\u015bwiadczonym przyrodnikom jak s\u0142ynny mazurski lekarz i przyrodnik Boretius\u2026), wrzos, ba\u017cyn\u0119, bukszpan, barwinek, nawet ligustr (o ile zima by\u0142a \u0142agodna i zachowa\u0142 listowie), jemio\u0142\u0119, bluszcz, szczodrze\u0144ce i \u017carnowca, cisa, sosn\u0119, jod\u0142\u0119 albo \u015bwierka. Niebagateln\u0105 rol\u0119, szczeg\u00f3lnie w bardziej puszcza\u0144skich regionach odgrywa\u0142y te\u017c wid\u0142aki, co by\u0142o jedn\u0105 z przyczyn wymierania tych pi\u0119knych, wolno rosn\u0105cych paprotnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Tak\u017ce d\u0142ugo\u015b\u0107 i szeroko\u015b\u0107 wykonanej palmy nie by\u0142a bez znaczenia. Im wy\u017csza tym lepszy kawaler albo m\u0142ody wdowiec na wydaniu. Rywale cz\u0119sto ok\u0142adali si\u0119 nawzajem swoimi palemkami wracaj\u0105c z nabo\u017ce\u0144stwa albo \u0142askotali potencjalne wybranki.<\/span><\/p>\n

Niemal wszystkie te ro\u015bliny podziwia\u0107 mo\u017cna, cho\u0107 nie zawsze przez ca\u0142y rok, w poszczeg\u00f3lnych kolekcjach polowych PAN Ogrodu Botanicznego \u2013 CZRB. Zbo\u017ca prezentujemy w Kolekcji Ro\u015blin Warzywnych. Leszczyn\u0119, maliny i porzeczki eksponujemy w naszym Sadzie Pomologicznym. Inne, wspomniane wcze\u015bniej drzewa i krzewy znajd\u0105 Pa\u0144stwo w naszym Arboretum. Rodzimych \u201eost\u00f3w\u201d i \u201eg\u0142og\u00f3w\u201d nie brakuje po\u015br\u00f3d \u017cywych eksponat\u00f3w K. Flory Polski. Ca\u0142e kobierce barwink\u00f3w, k\u0119py wrzos\u00f3w o niecodziennie zmutowanych kwiatach i \u017cywop\u0142ociki z bukszpanu zdobi\u0105 inne kolekcje ro\u015blin ozdobnych. Warto przygl\u0105da\u0107 si\u0119 dok\u0142adniej samym oraz towarzysz\u0105cym im tabliczkom, gdy\u017c sadzi si\u0119 u nas tak\u017ce ma\u0142o znane gatunki i odmiany barwink\u00f3w oraz nagminnie z nimi mylonej, cho\u0107 du\u017co okazalszej mahonii. <\/span><\/p>\n

Jedynie \u017cywych wid\u0142ak\u00f3w si\u0119 u nas nie uprawia. W og\u00f3le s\u0105 to ro\u015bliny szalenie trudne do uprawy i do zabezpieczenia w bankach gen\u00f3w. O ile zesp\u00f3\u0142 prof. Miku\u0142y opracowa\u0142 unikatowe metody krioprezerwacji zarodnik\u00f3w i przedro\u015bli wielu gin\u0105cych paproci, tak drzewiastych egzot\u00f3w, jak i polskich rzadko\u015bci, o tyle planowane ju\u017c w ramach projektu \u201eENSCONET\u201d wynalezienie metod bankowania spor i gametofit\u00f3w wid\u0142ak\u00f3w wci\u0105\u017c pozostaje w sferze plan\u00f3w, by nie napisa\u0107: marze\u0144.<\/span><\/p>\n

mgr. Adam Kapler<\/strong><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

Pi\u015bmiennictwo:<\/span> <\/b><\/p>\n

Kujawska M., \u0141uczaj \u0141., Sosnowska J., Klepacki P. 2016. Ro\u015bliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. S\u0142ownik Adama Fischera. Polskie Tow. Ludoznawcze, Wroc\u0142aw.<\/span> <\/span><\/p>\n

Wykorzystane strony www:<\/span><\/b> <\/span><\/p>\n

https:\/\/dziennikpolski24.pl\/palma-wielkanocna-pelna-symboli-wedlug-starych-tradycji-powinna-byc-z-zywych-zielonych-roslin\/ar\/c1-14047607<\/a>
\n<\/span>https:\/\/podroze.gazeta.pl\/podroze\/7,114158,21573832,wielkanoc-na-podhalu-i-malopolsce-tu-znajdziesz-najpiekniejsze.html<\/a>
\n<\/span>http:\/\/www.gminalyse.pl\/p,71,niedziela-palmowa<\/a>
\n<\/span>http:\/\/www.folklor.kurpie.com.pl\/niedziela_palmowa_krzysztof_braun\/<\/a>
\n<\/span>http:\/\/poznajwilno.pl\/miasto\/swieta-i-zwyczaje\/bez-kategorii\/palma-wilenska\/<\/a> <\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nie tylko przed Wielkanoc\u0105 warto zwiedza\u0107 Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie, by podziwia\u0107 \u201ena \u017cywo\u201d wszystkie te pi\u0119kne i u\u017cyteczne ro\u015bliny, z jakich wyplatano staropolskie Palmy Wielkanocne. Dzi\u015b w ca\u0142ym kraju spotykamy g\u0142\u00f3wnie palemki made in China, wzorowane na XIX-wiecznych wyrobach ludowego rzemios\u0142a z Wile\u0144szczyzny. Jedynie w nielicznych dzielnicach, g\u0142\u00f3wnie w Ma\u0142opolsce i na Kurpiach, \u017cywa…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":3144,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[14,19],"tags":[297,382,383,381],"class_list":["post-3141","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ciekawostki","category-news","tag-adam-kapler","tag-palmy-wielkanocne","tag-pan-ogrod","tag-wielkanoc"],"taxonomy_info":{"category":[{"value":14,"label":"Ciekawostki"},{"value":19,"label":"Wydarzenia"}],"post_tag":[{"value":297,"label":"Adam Kapler"},{"value":382,"label":"Palmy wielkanocne"},{"value":383,"label":"PAN Ogr\u00f3d"},{"value":381,"label":"Wielkanoc"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Verbos_Kaziuko_mugeje-1024x683.jpg",1024,683,true],"author_info":{"display_name":"admin_1","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/admin_1\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":14,"name":"Ciekawostki","slug":"ciekawostki","term_group":0,"term_taxonomy_id":14,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":40,"filter":"raw","cat_ID":14,"category_count":40,"category_description":"","cat_name":"Ciekawostki","category_nicename":"ciekawostki","category_parent":18},{"term_id":19,"name":"Wydarzenia","slug":"news","term_group":0,"term_taxonomy_id":19,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":27,"filter":"raw","cat_ID":19,"category_count":27,"category_description":"","cat_name":"Wydarzenia","category_nicename":"news","category_parent":18}],"tag_info":[{"term_id":297,"name":"Adam Kapler","slug":"adam-kapler","term_group":0,"term_taxonomy_id":297,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":20,"filter":"raw"},{"term_id":382,"name":"Palmy wielkanocne","slug":"palmy-wielkanocne","term_group":0,"term_taxonomy_id":382,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":383,"name":"PAN Ogr\u00f3d","slug":"pan-ogrod","term_group":0,"term_taxonomy_id":383,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":381,"name":"Wielkanoc","slug":"wielkanoc","term_group":0,"term_taxonomy_id":381,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3141","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3141"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3141\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3144"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3141"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3141"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3141"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}