{"id":2979,"date":"2021-01-24T07:57:11","date_gmt":"2021-01-24T06:57:11","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=2979"},"modified":"2021-02-03T16:29:26","modified_gmt":"2021-02-03T15:29:26","slug":"gil-rubinowy-symbol-zimy-w-powsinie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/gil-rubinowy-symbol-zimy-w-powsinie\/","title":{"rendered":"Gil \u2013 rubinowy symbol zimy w Powsinie"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/span><\/p>\n

W czasach gdy w Europie ma\u0142o kto s\u0142ysza\u0142 o astryldach i amadynach, a papugi pozostawa\u0142y bardzo drogie, gile oraz inne rodzime \u0142uszczaki by\u0142y nader popularnymi maskotkami. W Austrii i Turyngii wybierano piskl\u0119ta z gniazd i uczono je wygwizdywania \u00f3wczesnych szlagier\u00f3w. Gile uchodzi\u0142y za \u0142atwiejsze do schwytania i ob\u0142askawienia od reszty \u0142uszczak\u00f3w. Niestety ta ich \u201e\u0142atwowierno\u015b\u0107\u201d czy \u201eg\u0142upota\u201d r\u00f3wnocze\u015bnie sprawia\u0142a, \u017ce nawet najpoj\u0119tniejsze osobniki potrafi\u0142y spami\u0119ta\u0107 raptem trzy r\u00f3\u017cne melodie. Naiwno\u015b\u0107 uwieczniono w ich niemieckiej nazwie \u201eGimpel\u201d, pochodz\u0105cej od austriackiej gwarowej nazwy chmielu (Gumpen). Chmiel bowiem przez d\u0142ugie wieki kojarzy\u0142 si\u0119 ludom germa\u0144skim z ot\u0119pieniem oraz chorobliw\u0105 senno\u015bci\u0105. Trzeba by\u0142o brutalno\u015bci i sprytu absolutyzm\u00f3w o\u015bwieconych XVIII wieku, by s\u0142owia\u0144ski zwyczaj chmielenia piwa, a nie wzmacniania go woskownic\u0105, bagnem czy kurdybankiem przyj\u0105\u0142 si\u0119 dalej na zachodzie: w Prusach, Austrii czy Belgii\u2026 <\/span><\/p>\n

W XIX wieku niemieccy i angielscy ptasznicy za\u017carcie rywalizowali o europejskie i ameryka\u0144skie rynki tych \u017cywych maskotek. Dzikim populacjom tych uroczych ptak\u00f3w grozi\u0142o wyniszczenie, tote\u017c ju\u017c w II po\u0142owie XIX obejmowano je ochron\u0105 gatunk\u00f3w w kolejnych pa\u0144stwach. Dzi\u015b niezale\u017cnie od praw krajowych chroni je przede wszystkim Dyrektywa Siedliskowa. Mimo to w krajach niemieckoj\u0119zycznych mo\u017cna zdoby\u0107 zgod\u0119 na hodowl\u0119 okaz\u00f3w z ju\u017c istniej\u0105cych, certyfikowanych hodowli, czasem nawet na od\u0142\u00f3w z wolnej przyrody. We W\u0142oszech gile bywaj\u0105 te\u017c zjadane.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>Powszechnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce te pierzaste rubiny<\/span> przylatuj\u0105 do Polski zim\u0105, a wiosn\u0105 wracaj\u0105 na dalek\u0105 p\u00f3\u0142noc, by tam gniazdowa\u0107, tak samo jak czyni\u0105 to jemio\u0142uszki, rzepo\u0142uchy i czeczotki. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 gil\u00f3w faktycznie tak si\u0119 zachowywa\u0142a przez d\u0142ugie wieki, jednak od jaki\u015b 120 lat coraz cz\u0119\u015bciej sp\u0119dzaj\u0105 ca\u0142y rok w Polsce. Pewnie nie brzmi to zbyt przekonuj\u0105co, gdy\u017c tego \u015blicznego ptaka trudno dostrzec wiosn\u0105, latem i wczesn\u0105 jesieni\u0105. Poza tym w dobie globalnego ocieplenia spodziewaliby\u015bmy si\u0119 raczej ustania przylot\u00f3w z Syberii i Skandynawii do Europy \u015arodkowej ni\u017c odwrotnie. W rzeczywisto\u015bci gile ca\u0142kiem dobrze znosz\u0105 nasze polskie, letnie spiekoty, o ile maj\u0105 si\u0119 gdzie schroni\u0107. Osiad\u0142e lub jedynie koczuj\u0105ce populacje tych pi\u0119knych ptak\u00f3w spotyka si\u0119 zreszt\u0105 przez 365 dni w roku w krajach o znacznie gor\u0119tszym klimacie ni\u017c nasz, chocia\u017cby w p\u00f3\u0142nocnej Hiszpanii i Portugalii, we Francji, W\u0142oszech, Gruzji, Armenii czy Turcji.<\/span><\/p>\n

Od dawno przypuszcza si\u0119, \u017ce ptaki te \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w pary na ca\u0142e \u017cycie<\/span>. Za brakiem skok\u00f3w w bok u gil\u00f3w przemawia niespotykana u pozosta\u0142ych wr\u00f3blowatych budowa plemnik\u00f3w, jak r\u00f3wnie\u017c ma\u0142e rozmiary j\u0105der. Okr\u0105g\u0142e g\u0142\u00f3wki m\u0119skich gamet gila oraz ich t\u0119pe akrosomy (p\u0119cherzyki po\u0142o\u017cone na szczycie g\u0142\u00f3wki plemnika, pe\u0142ne enzym\u00f3w do trawienia os\u0142ony kom\u00f3rki jajowej) wskazuj\u0105, \u017ce u tych rubinowo-czarnych ptak\u00f3w nie dochodzi do jak\u017ce typowych dla wi\u0119kszo\u015bci \u0142uszczak\u00f3w (i ludzi) wojen plemnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ojciec nowoczesnej systematyki ro\u015blin i zwierz\u0105t Karol Linneusz uwa\u017ca\u0142 gila za najbli\u017cej spokrewnionego z naszymi \u201epolskimi papugami\u201d, czyli krzy\u017codziobami <\/span>Loxia<\/i><\/span>. Mia\u0142o to sens, bo krzy\u017codzioby te\u017c s\u0105 czerwono-czarne i te\u017c s\u0105 ptakami dalekiej p\u00f3\u0142nocy, przylatuj\u0105cymi w sro\u017csze zimy na po\u0142udnie, do \u015arodkowej i Zachodniej Europy. Je\u017celi gniazdowa\u0142y na na naszych ziemiach, to trzyma\u0142y si\u0119 wi\u0119kszych kompleks\u00f3w le\u015bnych, przypominaj\u0105cych tajg\u0119. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni naukowcy pos\u0142uguj\u0105 zupe\u0142nie innymi metodami, a jednak im tak\u017ce cz\u0119sto wychodzi pokrewie\u0144stwo gil\u00f3w z innymi \u0142uszczakami o jaskrawym, buraczkowym upierzeniu jak \u0142uskowiec zwyczajny <\/span>Pinicola enucleator<\/i><\/span>. \u0141uskowce to ptaki jeszcze bardziej \u201emrozoodporne\u201d od krzy\u017codziob\u00f3w i gil\u00f3w. W XIX wieku chroni\u0142y si\u0119 u nas przed zimnem tylko 19 razy, w XX jeszcze rzadziej, bo 12 razy w ci\u0105gu ca\u0142ego stulecia. Kolejny dow\u00f3d na ocieplanie si\u0119 klimatu! Inn\u0105 kandydatk\u0105 na najbli\u017csz\u0105 krewniaczk\u0119 gila sta\u0142a si\u0119 dziwuszka purpurowa<\/span> Haemorhous purpureus<\/i><\/span> ze szpilkowych las\u00f3w Kanady i USA, tak\u017ce cechuj\u0105ca si\u0119 znacz\u0105cym udzia\u0142em purpur i amarant\u00f3w w swoim ubarwieniu.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>Nieco ponad 10 lat temu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce gile zamieszkuj\u0105ce wysp\u0119 \u015bw. Micha\u0142a w archipelagu Azor\u00f3w, u kt\u00f3rych obie p\u0142cie maj\u0105 przydymione, nie tak wyraziste upierzenie, odcieniem przypominaj\u0105ce sier\u015b\u0107 myszy (st\u0105d \u0142aci\u0144ska nazwa <\/span>murina<\/i><\/span> \u2013 mysi), nie s\u0105 oderwan\u0105 populacj\u0105 \u201enaszych\u201d<\/span> Pyrrhula pyrrhula, <\/i><\/span>lecz odr\u0119bnym gatunkiem, nazwanym rzecz jasna gilem azorskim <\/span>P. murina<\/i><\/span>. To jeden z najbli\u017cszych wymarcia gatunk\u00f3w Unii Europejskiej. W latach 70. minionego stulecia doliczono si\u0119 mniej wi\u0119cej 40 par, w 2008 r. za\u015b nieca\u0142e 800 osobnik\u00f3w. Walka ze szkodnikami sad\u00f3w pomara\u0144czowych w XIX w. okaza\u0142a si\u0119 nadzwyczaj skuteczna. Wiek XX przyni\u00f3s\u0142 kolejne zagro\u017cenia, najpierw karczowanie miejscowych las\u00f3w wawrzynolistnych, by poszerzy\u0107 ich kosztem area\u0142 pastwisk i p\u00f3l ornych, potem za\u015b odwrotnie forsowne zalesianie dawnych grunt\u00f3w rolnych, najcz\u0119\u015bciej szydlic\u0105 japo\u0144sk\u0105 <\/span>Cryptomeria japonica<\/i><\/span>, pi\u0119kn\u0105 choink\u0105 o bez\u017cywicznym drewnie, jak najbardziej prezentowan\u0105 w naszym Arboretum. Czynna ochrona gil\u00f3w azorskich stanowi zatem element wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci, jak\u0105 jest odtwarzanie las\u00f3w wawrzynolistnych z ich bogactwem epifitycznych paproci, wid\u0142ak\u00f3w i mch\u00f3w, tudzie\u017c z pi\u0119trem drzew budowanym przez rodzime gatunki o li\u015bciach sk\u00f3rzastych, jak u znanego nam z kuchni i z oran\u017cerii wawrzynu. Z ratowaniem tych rzadkich \u0142uszczak\u00f3w wi\u0105\u017ce si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sp\u00f3r o rodzimy b\u0105d\u017a obcy dla Azor\u00f3w charakter innej superwa\u017cnej dla gil\u00f3w orszeliny wynios\u0142ej <\/span>Clethra arborea<\/i><\/span>, w wielu j\u0119zykach zwanej \u201edrzewem konwaliowym\u201d z powodu bardzo podobnych do konwalii kwiat\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 przyrodnik\u00f3w s\u0105dzi, i\u017c ta orszelina jest rodzima dla Madery, lecz ju\u017c na wzgl\u0119dnie bliskich Azorach stanowi gatunek inwazyjny i obcy, wskazany zatem do usuni\u0119cia mimo niew\u0105tpliwej urody. Inni dowodz\u0105, \u017ce r\u00f3wnie\u017c na Azorach orszelina wynios\u0142a jest gatunkiem rodzimym, tyle, \u017ce populacje rodzime wymar\u0142y przed przybyciem na wyspy nowoczesnych geograf\u00f3w ro\u015blin, tote\u017c zast\u0105pi\u0142y je okazy sprowadzone z Madery i dziczej\u0105ce. <\/span><\/p>\n

Tak czy owak dzisiejsze gile azorskie nie przetrwaj\u0105 bez tych \u201edrzew konwaliowych\u201d, zbyt wielk\u0105 rol\u0119 odgrywa bowiem w ich diecie opartej g\u0142\u00f3wnie o p\u0105ki i nasiona drzew, jak r\u00f3wnie\u017c nieobecne w diecie innych \u0142uszczak\u00f3w, ale jak\u017ce typowe dla deszczowej Makaronezji zarodnie i m\u0142ode li\u015bcie tamtejszych paproci.<\/span><\/p>\n

mgr Adam Kapler<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W czasach gdy w Europie ma\u0142o kto s\u0142ysza\u0142 o astryldach i amadynach, a papugi pozostawa\u0142y bardzo drogie, gile oraz inne rodzime \u0142uszczaki by\u0142y nader popularnymi maskotkami. W Austrii i Turyngii wybierano piskl\u0119ta z gniazd i uczono je wygwizdywania \u00f3wczesnych szlagier\u00f3w. Gile uchodzi\u0142y za \u0142atwiejsze do schwytania i ob\u0142askawienia od reszty \u0142uszczak\u00f3w. Niestety ta ich \u201e\u0142atwowierno\u015b\u0107\u201d…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":2987,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-2979","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-rozne"],"taxonomy_info":{"category":[{"value":1,"label":"R\u00f3\u017cne"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/Gil_01-1024x683.jpg",1024,683,true],"author_info":{"display_name":"admin_1","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/admin_1\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":1,"name":"R\u00f3\u017cne","slug":"rozne","term_group":0,"term_taxonomy_id":1,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":45,"filter":"raw","cat_ID":1,"category_count":45,"category_description":"","cat_name":"R\u00f3\u017cne","category_nicename":"rozne","category_parent":18}],"tag_info":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2979","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2979"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2979\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2987"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2979"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2979"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2979"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}