{"id":2835,"date":"2020-11-29T18:01:07","date_gmt":"2020-11-29T17:01:07","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=2835"},"modified":"2020-11-29T19:48:12","modified_gmt":"2020-11-29T18:48:12","slug":"andrzejkowe-wrozby","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/andrzejkowe-wrozby\/","title":{"rendered":"Andrzejkowe wr\u00f3\u017cby"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Andrzejkowy wiecz\u00f3r by\u0142 dawniej jednym z najwa\u017cniejszych \u015bwi\u0105t \u015bwiata s\u0142owia\u0144skiego, niewiele ust\u0119puj\u0105cym Bo\u017cemu Narodzeniu czy Wielkiej Nocy. Dzi\u015b kojarzy nam si\u0119 przede wszystkim z laniem wosku. W przesz\u0142o\u015bci jednak stosowano wiele innych technik przewidywania przysz\u0142o\u015bci, nierzadko zwi\u0105zanych z ro\u015blinami. Tego dnia poszukiwano pilnie pi\u0119knie przebarwionego, czerwonego li\u015bcia, po czym pr\u00f3bowano go zasuszy\u0107 w\u015br\u00f3d osobistych drobiazg\u00f3w. Ze sposobu w jaki sech\u0142 lub gni\u0142 wr\u00f3\u017cono, jak b\u0119dzie si\u0119 uk\u0142ada\u0142o po\u017cycie z przysz\u0142ym m\u0119\u017cem. W andrzejkowej magii mi\u0142osnej wykorzystywano owoce: jab\u0142ko, \u015bliwk\u0119 i cytryn\u0119. Dziewcz\u0119tom z\u0142aknionym wiedzy o przysz\u0142ym m\u0119\u017cu zawi\u0105zywano oczy, po czym wybiera\u0142y na o\u015blep jeden z trzech owoc\u00f3w. Najlepsz\u0105 wr\u00f3\u017cb\u0105 by\u0142o chwycenie jab\u0142ka, gdy\u017c oznacza\u0142o mi\u0142o\u015b\u0107 z wzajemno\u015bci\u0105. \u015aliwka wskazywa\u0142a na kolejny rok staropanie\u0144stwa, a cytryna oznacza\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 bez wzajemno\u015bci lub niedobrane stad\u0142o ma\u0142\u017ce\u0144skie.<\/p>\n

\"\"<\/a>Wiele emocji wi\u0105za\u0142o si\u0119 te\u017c z nocn\u0105 wypraw\u0105 do lasu lub na zarastaj\u0105ce pastwiska, gdzie wr\u00f3\u017cono z ga\u0142\u0105zek ja\u0142owca. W nocy zrywano ga\u0142\u0105zk\u0119 tego wsz\u0119dobylskiego krzewu, odmawiaj\u0105c przy tym modlitwy lub zakl\u0119cia. Wierzono, \u017ce barwa szpilek powie o jako\u015bci przysz\u0142ego po\u017cycia oraz d\u0142ugo\u015bci \u017cycia (\u017cywozielone szpilki zwiastowa\u0142y dobrany i d\u0142ugi zwi\u0105zek, rudziej\u0105ce i br\u0105zowe – nieudany \u015blub np. z wdowcem a zupe\u0142nie zczernia\u0142e – \u015bmier\u0107), za\u015b liczba szyszkojag\u00f3d na ga\u0142\u0105zce o liczbie dzieci. Do misek z wod\u0105 wrzucano s\u0142omki w r\u00f3\u017cnych barwach, puste \u0142upiny orzech\u00f3w albo igie\u0142ki i szyszkojagody ja\u0142owca. Ka\u017cda s\u0142omka, skorupka orzecha lub ja\u0142owcowa \u201ejagoda\u201d symbolizowa\u0142y jedn\u0105 z os\u00f3b. Ich zetkni\u0119cie si\u0119 na wodzie wr\u00f3\u017cy\u0142o przysz\u0142y zwi\u0105zek.<\/p>\n

Pocz\u0105tkowo do wody lano stopiony o\u0142\u00f3w lub cyn\u0119. Dopiero z czasem zast\u0105piono je woskiem pszczelim. D\u0142ugo uwa\u017cano go – w \u015blad za Arystotelem – za wosk ro\u015blinny, zebrany jedynie przez pszczo\u0142y z ro\u015blin. Dzi\u015b wiemy, \u017ce jest wydzielin\u0105 specjalnych o\u015bmiu gruczo\u0142\u00f3w na spodzie odw\u0142oka u robotnic pszczelich. Najwi\u0119cej tego t\u0142uszczu wydzielaj\u0105 one w m\u0142odym i \u015brednim wieku a na staro\u015b\u0107 jego produkcja ustaje.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Copernicia prunifera<\/em> fot. Tacarijus<\/figcaption><\/figure>\n

Inna sprawa, \u017ce niekt\u00f3re ro\u015bliny faktycznie produkuj\u0105 w\u0142asne woski, do dzi\u015b nie zast\u0105pione w przemy\u015ble i handlu. Szeroko znany jest wosk brazylijski (karnauba, palmowy), do dzi\u015b pozyskiwany g\u0142\u00f3wnie z dziko rosn\u0105cych palm: kopernicji woskodajnych Copernicia prunifera<\/em> (w handlu i przemy\u015ble znanych pod starsz\u0105 nazw\u0105 \u201eC. cerifera<\/em>\u201d). Kilka przedstawicielek tego rodzaju wzi\u0119to do uprawy jako ro\u015bliny ozdobne. Tym bardziej zatem warto udomowi\u0107 k. woskodajn\u0105, a nie pl\u0105drowa\u0107 populacje naturalne. Woskiem karnauba do dzi\u015b glazuruje si\u0119 tik taki jak r\u00f3wnie\u017c dodaje go do \u017celk\u00f3w (symbol E903). Powleka si\u0119 nim niemal wszystko: od karoserii i tapicerki aut przez ziarna kawy po warzywa, ananasy i cytrusy na straganach. Woski ro\u015blinne, zwane \u201eouricury\u201d, da si\u0119 te\u017c zbiera\u0107 z pr\u0119dko rosn\u0105cych, \u0142atwych w uprawie palm rodzaju Syagrus<\/em>. Ouricury trudniej si\u0119 jednak zbiera, gdy\u017c nie tworzy p\u0142atk\u00f3w na powierzchni li\u015bci. Poza tym ma brzydszy, br\u0105zowawy kolor. Lokalnie u\u017cytkuje si\u0119 tak\u017ce wosk candelila z li\u015bci wilczomleczu przeciwki\u0142owego Euphorbia antisiphilitica <\/em>z pusty\u0144 Meksyku i USA. Jak sama nazwa wskazuje, w przesz\u0142o\u015bci woski produkowano z woskownic Myrica<\/em>, zimozielonych krzew\u00f3w rosn\u0105cych tak\u017ce nad naszym Ba\u0142tykiem i w Kolekcji Flory Polskiej.<\/p>\n

Pr\u00f3cz wosk\u00f3w r\u00f3wnie\u017c inne \u017ar\u00f3d\u0142a t\u0142usto\u015bci wi\u0105za\u0142y si\u0119 z Wieczorem Andrzejkowym. W\u015br\u00f3d S\u0142owian (zw\u0142aszcza Wschodnich), wierz\u0105cych, \u017ce \u015bw. Andrzej dotar\u0142 na Ru\u015b Kijowsk\u0105 i Nowogrodzk\u0105, by\u0142y to przede wszystkim prastare ro\u015bliny olieiste i w\u0142\u00f3kniste: len siewny oraz konopie. Przegl\u0105du Andrzejkowych guse\u0142 zwi\u0105zanych z tymi gatunkami dokona\u0142a s\u0142ynna warszawska antropolo\u017cka Sula Bennetowa. Na ziemiach dzisiejszej Ukrainy siemi\u0119 lniane siano po kryjomu, zawodz\u0105c:<\/p>\n

Andriju, Andriju,
\n<\/em>Na tebe konopli siju!
\n<\/em>Daj Bo\u017ce znaty,
\n<\/em>Z kim ja budu spaty!<\/em><\/p>\n

Albo:<\/p>\n

Swytyj batku Andriju!.
\n<\/em>Ko\u0142opni na ki siju,
\n<\/em>Taj sztanamy wo\u0142oczu,
\n<\/em>Bo na nych spaty choczu,
\n<\/em>Abys \u017ce my skazav u sni,
\n<\/em>Cy si wdadut, jaki budut
\n<\/em>I z kym jich budu braty na wesni.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Samo rozrzucenie nasion nie wystarcza\u0142o dziewcz\u0119tom. Nale\u017ca\u0142o jeszcze rozebra\u0107 si\u0119 do naga, nabra\u0107 wody ze studni w usta, obiec trzykrotnie cha\u0142up\u0119 z wod\u0105 w ustach (wci\u0105\u017c bez ubrania), po czym podla\u0107 ni\u0105 te ziarna bez u\u017cywania r\u0105k. Szczeg\u00f3lnie z\u0142ym znakiem by\u0142o wydziobanie ziaren przez wr\u00f3ble. Podczas tych ceremonii niejedna panna pada\u0142a ofiar\u0105 psotnych koleg\u00f3w, kt\u00f3rzy zabierali jej ubranie. Pod koniec listopada by\u0142o to niezbyt przyjemne, gdy\u017c zwykle si\u0105pi\u0142 deszcz albo zgo\u0142a pada\u0142 \u015bnieg. Ale c\u00f3\u017c to by\u0142o dla twardych s\u0142owia\u0144skich dziewuch, k\u0105pi\u0105cych si\u0119 w przer\u0119blach czy \u015bwi\u0119tuj\u0105cych \u015amigus w marcu-kwietniu, gdy nierzadko \u015bnieg wci\u0105\u017c zalega\u0142 pola?… Andrzejkowa (nie)pogoda te\u017c sporo m\u00f3wi\u0142a o przysz\u0142o\u015bci: Kiedy na Andrzeja poleje, popr\u00f3szy, ca\u0142y rok nie w por\u0119 rol\u0119 moczy i suszy <\/em>albo: Gdy \u015bwi\u0119ty Andrzej ze \u015bniegiem przybie\u017cy, sto dni \u015bnieg w polu le\u017cy. <\/em>Na Huculszczy\u017anie g\u00f3ralki tak nie ryzykowa\u0142y. Tam w noc \u015bw. Andrzeja wychodzi\u0142o si\u0119 w ubraniu, a po ziemi dooko\u0142a chaty wlek\u0142o jedynie koszul\u0119. Potem siano konopie, \u015bpiewaj\u0105c:<\/p>\n

Mam zosta\u0107 tak d\u0142ugo dziewic\u0105,
\na\u017c z tego siemienia wyrosn\u0105 konopie.
\nJa te konopie mam zbiera\u0107 ju\u017c nie sama,
\nale z m\u0105 dru\u017cyn\u0105<\/em> [zalotnik\u00f3w].<\/em><\/p>\n

W Ma\u0142opolsce, na Podlasiu i dalej na Bia\u0142orusi zamiast konopi cz\u0119sto wykorzystywano len. W Andrzejki ciekawskie dziewcz\u0119 odmawia\u0142o trzy razy po dziewi\u0119\u0107 pacierzy: trzy stoj\u0105c, trzy kl\u0119cz\u0105c i trzy siedz\u0105c, po czym zasiewa\u0142o len w glinianej donicy. M\u00f3wiono przy tym:<\/p>\n

Swiaty Andreju,
\n<\/em>I Ja na tebe toj lon sieju.
\n<\/em>Daj\u017ce myne znati
\n<\/em>z kim ja budu toj lon rwati.
\n<\/em><\/p>\n

Przysz\u0142y m\u0105\u017c mia\u0142 si\u0119 ukaza\u0107 we \u015bnie…<\/p>\n

mgr Adam Kapler<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Andrzejkowy wiecz\u00f3r by\u0142 dawniej jednym z najwa\u017cniejszych \u015bwi\u0105t \u015bwiata s\u0142owia\u0144skiego, niewiele ust\u0119puj\u0105cym Bo\u017cemu Narodzeniu czy Wielkiej Nocy. Dzi\u015b kojarzy nam si\u0119 przede wszystkim z laniem wosku. W przesz\u0142o\u015bci jednak stosowano wiele innych technik przewidywania przysz\u0142o\u015bci, nierzadko zwi\u0105zanych z ro\u015blinami. Tego dnia poszukiwano pilnie pi\u0119knie przebarwionego, czerwonego li\u015bcia, po czym pr\u00f3bowano go zasuszy\u0107 w\u015br\u00f3d osobistych drobiazg\u00f3w….<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":2842,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[14,19],"tags":[297,328,329,168],"class_list":["post-2835","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ciekawostki","category-news","tag-adam-kapler","tag-andrzejki","tag-lanie-wosku","tag-pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie"],"acf":[],"taxonomy_info":{"category":[{"value":14,"label":"Ciekawostki"},{"value":19,"label":"Wydarzenia"}],"post_tag":[{"value":297,"label":"Adam Kapler"},{"value":328,"label":"Andrzejki"},{"value":329,"label":"Lanie wosku"},{"value":168,"label":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/WoskKlucz-1024x640.jpg",1024,640,true],"author_info":{"display_name":"admin_1","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/admin_1\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":14,"name":"Ciekawostki","slug":"ciekawostki","term_group":0,"term_taxonomy_id":14,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":40,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":14,"category_count":40,"category_description":"","cat_name":"Ciekawostki","category_nicename":"ciekawostki","category_parent":18},{"term_id":19,"name":"Wydarzenia","slug":"news","term_group":0,"term_taxonomy_id":19,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":27,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":19,"category_count":27,"category_description":"","cat_name":"Wydarzenia","category_nicename":"news","category_parent":18}],"tag_info":[{"term_id":297,"name":"Adam Kapler","slug":"adam-kapler","term_group":0,"term_taxonomy_id":297,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":20,"filter":"raw","term_order":"0"},{"term_id":328,"name":"Andrzejki","slug":"andrzejki","term_group":0,"term_taxonomy_id":328,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw","term_order":"0"},{"term_id":329,"name":"Lanie wosku","slug":"lanie-wosku","term_group":0,"term_taxonomy_id":329,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw","term_order":"0"},{"term_id":168,"name":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie","slug":"pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie","term_group":0,"term_taxonomy_id":168,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":64,"filter":"raw","term_order":"0"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2835","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2835"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2835\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2842"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2835"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2835"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2835"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}