{"id":2448,"date":"2020-06-07T09:44:28","date_gmt":"2020-06-07T07:44:28","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=2448"},"modified":"2020-06-07T09:44:28","modified_gmt":"2020-06-07T07:44:28","slug":"gozdzik-lsniacy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/gozdzik-lsniacy\/","title":{"rendered":"Go\u017adzik l\u015bni\u0105cy"},"content":{"rendered":"

Go\u017adzik l\u015bni\u0105cy Dianthus nitidus <\/em>to jeden z tych gatunk\u00f3w, jakie lepiej znamy z krajowych ustaw i mi\u0119dzynarodowych konwencji o ochronie przyrody ni\u017ali z dzikiej przyrody. Chroni\u0105 go Konwencja Berne\u0144ska oraz Dyrektywa Siedliskowa. Mimo wielu przer\u00f3bek listy ro\u015blin prawnie chronionych w latach: 1995, 2001, 2004, 2012 tudzie\u017c 2014 wci\u0105\u017c na niej figuruje. Jest o tyle niekonsekwentne, \u017ce r\u00f3wnie cennych konserwatorsko i r\u00f3wnie r\u00f3\u017cowy, typowy jednak dla Karpat Wschodnich a nie Zachodnich, go\u017adzik \u0142ysy D.<\/em> glabriusculus <\/em>(Kit.) Borbas nigdy nie dost\u0105pi\u0142 tej \u0142aski.<\/p>\n

\"\"<\/a>Go\u017adzik l\u015bni\u0105cy to stary ewolucyjnie gatunek, ograniczony do wapiennych i dolomitowych pasm Zachodnich Karpat. Tak archaiczne, bo trzeciorz\u0119dowe (paleoge\u0144skie) gatunki ro\u015blin naczyniowych mog\u0142y si\u0119 u nas uchowa\u0107 w\u0142a\u015bciwie tylko w Karpatach, o ile by\u0142y ro\u015blinami halnymi, odpornymi na ekstremalne mrozy i susze, o wielkich zdolno\u015bciach do rekolonizacji ska\u0142ek uwolnionych spod lodowc\u00f3w g\u00f3rskich i l\u0105dolodu skandynawskiego. G. l\u015bni\u0105cy podawany jest z Siwego Wierchu, Ni\u017cnich Tatr, Fatry, Chocza, G\u00f3r Stra\u017cowskich, Hal Orawsko-Liptowskich i Wiaternych w \u00f3wczesnych \u201eG\u00f3rnych W\u0119grzech\u201d czyli dzisiejszej S\u0142owacji. Kolejn\u0105 ostoj\u0105 tego gatunku maj\u0105 by\u0107 tak\u017ce pasma Czarnog\u00f3ry, Serbii i Kosowa, inni botanicy jednak temu przecz\u0105 (nie uwzgl\u0119dnia si\u0119 ich na mapach zasi\u0119gowych w polskich czerwonych ksi\u0119gach\u2026), albo uznaj\u0105 tamtejsze go\u017adziki za inny, aczkolwiek pokrewny l\u015bni\u0105cemu gatunek: go\u017adzik Lakusica D. lakusicii<\/em>. U naszych po\u0142udniowych s\u0105siad\u00f3w pozostaje gatunkiem szczeg\u00f3lnej troski tamtejszych park\u00f3w narodowych i rezerwat\u00f3w. Obfituj\u0105ce w go\u017adziki l\u015bni\u0105ce naskalne murawy z traw\u0105 sesleri\u0105 oraz bor\u00f3wczyska z m\u0105cznic\u0105 lekarsk\u0105 s\u0105 r\u00f3wnie\u017c ostojami wielu innych rzadkich, endemicznych i reliktowych gatunk\u00f3w karpackich np.: sasanki s\u0142owackiej, pierwiosnka \u0142yszczaka w\u0119gierskiego, urdzik\u00f3w etc. Z racji najwy\u017cszych priorytet\u00f3w konserwatorskich w skali Europy i \u015bwiata do\u015b\u0107 ch\u0119tnie eksponowany w ogrodach botanicznych dysponuj\u0105cych odpowiednim zapleczem. W Polsce b\u0119d\u0105 to cho\u0107by: GOB Zakopane, PAN OB. CZRB w Warszawie-Powsinie, OB. UMCS w Lublinie, OB. UAM w Poznaniu czy KCZRG w Bydgoszczy.<\/p>\n

\"\"<\/a>W XIX pono\u0107 trafia\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Pieninach. W 1881 polski in\u017cynier z wykszta\u0142cenia, nauczyciel z zawodu, a botanik i taternik z pasji: Bronis\u0142aw Gustawicz (1852-1916) poda\u0142 wyst\u0119powanie tego \u015blicznego go\u017adzika z Okr\u0105glicy (\u201epod Ogr\u00f3dki\u201d, oko\u0142o 900 mnpm). W 1894 r. poda\u0142 go znowu \u2013 tym razem z Czubatej Czorszty\u0144skiej \u2013 niewielkiej ska\u0142ki na wsch\u00f3d od ruin zamku w polskiej cz\u0119\u015bci Pienin (nie myli\u0107 ze szczytem zwanym obecnie Czubat\u0105!). Wielu naukowc\u00f3w pr\u00f3bowa\u0142o potem dotrze\u0107 na wskazane stanowiska, nie odszukali jednak D. nitidus<\/em>. St\u0105d wedle niekt\u00f3rych przyrodnik\u00f3w czeskich i s\u0142owackich g. l\u015bni\u0105cy zosta\u0142 mylnie podany z Pieniny. W\u0105tpliwo\u015bci odno\u015bnie obecno\u015bci tego gatunku w polskiej florze maj\u0105 do\u015b\u0107 solidne podstawy. W zbiorach zielnikowych po Gustawiczu znalaz\u0142y si\u0119 arkusze co najmniej dwu innych gatunk\u00f3w, oznaczone jako pozyskane w Pieninach, kt\u00f3re z pewno\u015bci\u0105 nigdy tam nie wyst\u0119powa\u0142y. Wskazuje to na pomieszanie etykiet. Z drugiej strony jednak Gustawicz nie botanizowa\u0142 na Siwych Wierchach ani na Choczu, gdzie g. l\u015bni\u0105cy wci\u0105\u017c ro\u015bnie, a dawniej musia\u0142 by\u0107 jeszcze pospolitszy, zatem zbiory w Pieninach zdaj\u0105 si\u0119 wielce prawdopodobne. Tak\u017ce warunki siedliskowe polskich Pienin pozostaj\u0105 do\u015b\u0107 zbli\u017cone do pobliskich, s\u0142owackich muraw nawapiennych z D. nitidus, <\/em>co sk\u0142ania do wiary w XIX-wieczne dane.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a>Jak pozna\u0107 g. l\u015bni\u0105cego? To do\u015b\u0107 niska (0,1-0,4 m) bylina o \u2013 jak sama nazwa wskazuje \u2013 mocno b\u0142yszcz\u0105cych li\u015bciach. P\u0119dy proste, nagie, wyprostowane, tako\u017c l\u015bni\u0105ce od wosku, chroni\u0105cego i przed mrozami, i przed upa\u0142em co na wapiennych, bezdrzewnych ska\u0142kach ma niebagatelne znaczenie. Li\u015bcie r\u00f3\u017cyczkowe, naprzeciwleg\u0142e, u nasady \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w pochw\u0119 li\u015bciow\u0105. S\u0105 do\u015b\u0107 cienkie (3-5 mm szeroko\u015bci), ostro zako\u0144czone, ca\u0142obrzegie a r\u00f3wnow\u0105skie, rzadziej \u0142opatkowato-lancetowate. Brak im przylistk\u00f3w. Kwiaty g. l\u015bni\u0105cego, podobnie jak mn\u00f3stwa innych ro\u015blin g\u00f3rskich pozostaj\u0105 stosunkowo du\u017ce na tle ca\u0142ego osobnika \u2013 dlatego tak wysoko cenimy je w naszych przydomowych alpinariach! Wyrastaj\u0105 samotnie b\u0105d\u017a parami na ko\u0144cach rozga\u0142\u0119zie\u0144 p\u0119d\u00f3w generatywnych. Odznaczaj\u0105 si\u0119 podobnie jak wiele innych przedstawicieli rodzaju Dianthus<\/em> \u015blicznym r\u00f3\u017cowym kolorem. Zapylane s\u0105 g\u0142\u00f3wnie przez motyle. P\u0142atki korony s\u0105 orz\u0119sione, zw\u0119\u017caj\u0105 si\u0119 tworz\u0105c tzw. paznokie\u0107. Go\u017adzik l\u015bni\u0105cy wedle literatury fachowej i bywalczy\u0144 s\u0142owackich pasm kwitnie od lipca do sierpnia. Globalne zmiany klimatu chyba jednak przy\u015bpieszaj\u0105 jego wegetacj\u0119, przynajmniej u nas w Powsinie. Jak pozosta\u0142e go\u017adziki tak\u017ce i l\u015bni\u0105cy zawi\u0105zuje owoce w postaci czteroz\u0105bkowych torebek, d\u0142u\u017cszych od kielicha kwiatu. Nasiona s\u0105 czarno-br\u0105zowa, p\u0142askie, typu ortodoks, zatem doskonale przechowuj\u0105 si\u0119 w naszym powsi\u0144skim kriobanku gen\u00f3w.<\/p>\n

Jak wszystkie go\u017adziki tak\u017ce i D. nitidus<\/em> mo\u017ce by\u0107 sadzony jako ro\u015blina ozdobna. Nadaje si\u0119 na kwiat ci\u0119ty, rabaty naturalistyczne, murki kwietne oraz skalniaki. Jest te\u017c potencjalnie cenny dla hodowc\u00f3w z uwagi na nietypowy dla rodzaju Dianthus<\/em> l\u015bni\u0105cy odcie\u0144 zieleni \u0142ody\u017cek oraz li\u015bci. Stanowi zatem wyborny przyk\u0142ad CWR, z ang. crop wild relative \u2013 dziko rosn\u0105cego krewniaka ro\u015blin uprawnych. W tym charakterze trafi do monografii CWR\u00f3w, jak\u0105 m.in. prof. A. Nowak i ja tworzymy dla IHAR w Radzikowie. W og\u00f3le wszelkie go\u017adziki, zw\u0142aszcza gatunki botaniczne i stary, na po\u0142y zapomniane ju\u017c przez kwiaciarzy i publiczno\u015b\u0107 odmiany, ceni si\u0119 wysoko za ogromn\u0105 odporno\u015b\u0107 oraz nisk\u0105 pracoch\u0142onno\u015b\u0107 przy uprawach na skal\u0119 masow\u0105. Dlatego tak dobrze udawa\u0142y si\u0119 \u2013 w przeciwie\u0144stwie do frezji czy storczyk\u00f3w – chocia\u017cby w Sowietach mimo bardzo niskiej niekiedy kultury pracy w sowchozach i ko\u0142chozach. Dawniej zapewne g. l\u015bni\u0105cego stosowano podobnie jak jego krewniak\u00f3w tak\u017ce w ludowym lecznictwie. K\u0142\u0105cza, kwiaty i ziele wszystkich krajowych Dianthus<\/em> zawieraj\u0105 podobnie jak ich kuzynki mydlnice Saponaria<\/em> saponiny tr\u00f3jterpenowe, czasem tak\u017ce \u015blady alkaloid\u00f3w, dzia\u0142aj\u0105 wykrztu\u015bnie i przeczyszczaj\u0105co. Dlatego wielu krajowych przedstawicieli tego rodzaju prezentujemy nie tylko w Byliniarni, lecz r\u00f3wnie\u017c Kolekcji Ro\u015blin Leczniczych.<\/p>\n

mgr Adam Kapler<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Go\u017adzik l\u015bni\u0105cy Dianthus nitidus to jeden z tych gatunk\u00f3w, jakie lepiej znamy z krajowych ustaw i mi\u0119dzynarodowych konwencji o ochronie przyrody ni\u017ali z dzikiej przyrody. Chroni\u0105 go Konwencja Berne\u0144ska oraz Dyrektywa Siedliskowa. Mimo wielu przer\u00f3bek listy ro\u015blin prawnie chronionych w latach: 1995, 2001, 2004, 2012 tudzie\u017c 2014 wci\u0105\u017c na niej figuruje. Jest o tyle niekonsekwentne,…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":2457,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[34,26],"tags":[253,226,168,252],"class_list":["post-2448","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-w-naszym-ogrodzie","category-z-notatnika-przyrodnika","tag-gory-polski","tag-gozdziki","tag-pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie","tag-tatry"],"acf":[],"taxonomy_info":{"category":[{"value":34,"label":"W naszym Ogrodzie"},{"value":26,"label":"Z notatnika przyrodnika"}],"post_tag":[{"value":253,"label":"G\u00f3ry Polski"},{"value":226,"label":"Go\u017adziki"},{"value":168,"label":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie"},{"value":252,"label":"Tatry"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/0007_Gozdzik-1024x640.jpg",1024,640,true],"author_info":{"display_name":"admin_1","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/admin_1\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":34,"name":"W naszym Ogrodzie","slug":"w-naszym-ogrodzie","term_group":0,"term_taxonomy_id":34,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":65,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":34,"category_count":65,"category_description":"","cat_name":"W naszym Ogrodzie","category_nicename":"w-naszym-ogrodzie","category_parent":18},{"term_id":26,"name":"Z notatnika przyrodnika","slug":"z-notatnika-przyrodnika","term_group":0,"term_taxonomy_id":26,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":95,"filter":"raw","term_order":"0","cat_ID":26,"category_count":95,"category_description":"","cat_name":"Z notatnika przyrodnika","category_nicename":"z-notatnika-przyrodnika","category_parent":18}],"tag_info":[{"term_id":253,"name":"G\u00f3ry Polski","slug":"gory-polski","term_group":0,"term_taxonomy_id":253,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw","term_order":"0"},{"term_id":226,"name":"Go\u017adziki","slug":"gozdziki","term_group":0,"term_taxonomy_id":226,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":2,"filter":"raw","term_order":"0"},{"term_id":168,"name":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie","slug":"pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie","term_group":0,"term_taxonomy_id":168,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":64,"filter":"raw","term_order":"0"},{"term_id":252,"name":"Tatry","slug":"tatry","term_group":0,"term_taxonomy_id":252,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw","term_order":"0"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2448","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2448"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2448\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2457"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2448"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2448"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2448"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}