{"id":2430,"date":"2020-06-03T18:26:50","date_gmt":"2020-06-03T16:26:50","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=2430"},"modified":"2020-06-03T18:26:50","modified_gmt":"2020-06-03T16:26:50","slug":"kasztanowce","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/kasztanowce\/","title":{"rendered":"Kasztanowce"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>
Aesculus hippocastunum Digitata<\/figcaption><\/figure>\n

Wszyscy znamy nasze swojskie, aczkolwiek pochodz\u0105ce z Ba\u0142kan\u00f3w kasztanowce bia\u0142e Aesculus hippocastanum<\/em>: o kopulastych koronach; wielkich, lepkich p\u0105kach oraz du\u017cych li\u015bciach ciemnozielonych wiosn\u0105, a soczy\u015bcie z\u0142otych na jesieni. Od kilku lat mocno cierpi\u0105 wskutek inwazji szrot\u00f3wk\u00f3w, mimo to co raz cz\u0119\u015bciej uciekaj\u0105 z park\u00f3w i promenad w g\u0142\u0105b las\u00f3w. To niezwykle lubiane u nas drzewo odgrywa istotn\u0105 rol\u0119 przy wyznaczaniu fenologicznych p\u00f3r roku. P\u0119kanie p\u0105k\u00f3w i rozw\u00f3j li\u015bci to niechybna oznaka pierwio\u015bnia; pe\u0142nia kwitnienia wyznacza pe\u0142ni\u0119 wiosny; za\u015b opadanie li\u015bci nie przy\u015bpieszone suszami i presj\u0105 owad\u00f3w zwiastuje fenologiczn\u0105 jesie\u0144. \"\"<\/a>Spo\u015br\u00f3d ciekawych, na po\u0142y zapomnianych odmian k. bia\u0142ego eksponuje si\u0119 u nas A. hippocastanum <\/em>\u2018Digitata\u2019 o mniejszych i ciemniejszych od form dzikich li\u015bciach. B\u0119d\u0105c w naszym Ogrodzie, zw\u0142aszcza teraz, w maju i czerwcu, warto zapozna\u0107 si\u0119 z kilkoma innymi przedstawicielami tego rodzaju, rzadko spotykanymi poza arboretami i ogrodami botanicznymi, a przecie\u017c godnymi szerszego upowszechnienia jako solitery w ogrodach albo drzewa przyuliczne.<\/p>\n

Susze i ci\u0119\u017ckie warunki wielkich metropolii znacznie lepiej od k. bia\u0142ych znosi kasztanowiec czerwony A. <\/em>x carnea<\/em> Hayne, utrwalony mieszaniec europejskiego, monumentalnego A. hippocastanum<\/em> z ameryka\u0144skim, krzaczastym k. krwistym A. pavia<\/em> L., o cieniutkich, przewieszaj\u0105cych si\u0119 ga\u0142\u0105zkach, w\u0105skich listkach, purpurowych kwiatach oraz g\u0142adkich, jasno be\u017cowych kasztanach. Kasztanowiec czerwony wygl\u0105d ma niemal idealnie po\u015bredni mi\u0119dzy swymi rodzicami: znacznie ni\u017cszy a wolniej rosn\u0105cy od bia\u0142ego, a jednocze\u015bnie du\u017co wi\u0119kszy od krwistego \u2013 przy obsadzaniu w\u0105skich uliczek i niewielkich skwer\u00f3w jest to niebagatelna zaleta! P\u0105ki r\u00f3wnie\u017c maj\u0105 wyra\u017anie po\u015bredni charakter: pozbawione we\u0142nistego \u201emeszku\u201d, ale jednak nieco lepkie. Kwiecie bywa bardzo r\u00f3\u017cne, od jasnor\u00f3\u017cowego przez ciemnor\u00f3\u017cowe po niemal krwi\u015bcie czerwone. We wrze\u015bniu i pa\u017adzierniku zawi\u0105zuje nieco owoc\u00f3w, ale \u015bmieci s\u0142abiej od rodzic\u00f3w. Kasztany s\u0105 br\u0105zowawe jak u k. krwistego, maj\u0105 jednak nieco kolc\u00f3w, co zbli\u017ca je do kolczastych torebek bia\u0142ego.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Aesculus flava<\/figcaption><\/figure>\n

Gatunkiem o wielu nazwach naukowych i handlowych, doznaj\u0105cym w minionych paru przep\u0142yw\u00f3w i odp\u0142yw\u00f3w popularno\u015bci w\u015br\u00f3d polskich szk\u00f3\u0142karzy, jest kasztanowiec \u017c\u00f3\u0142ty (k. appalaski) A. flava<\/em> syn. A. octandra<\/em>, A. lutea<\/em>. Podobnie jak nasz europejski k. bia\u0142y tak\u017ce k. \u017c\u00f3\u0142ty jest starym, trzeciorz\u0119dowym gatunkiem, zepchni\u0119tym przez lodowce do nielicznych ostoi w Appalachach i dolinie rzeki Ohio. Ro\u015bnie tam w lasach li\u015bciastych razem z tulipanowcem Liriodendron tulipifera<\/em>, klonem cukrowym Acer saccharum<\/em> i lip\u0105 r\u00f3\u017cnolistn\u0105 Tilia heterophylla<\/em>. Kwiecie cz\u0119sto uznaje si\u0119 u nas za niezbyt \u0142adne, gdy\u017c kwiatostany s\u0105 w\u0105skie, a kwiaty bladawe, w r\u00f3\u017cnych odcieniach \u017c\u00f3\u0142ci cz\u0119sto wpadaj\u0105cej w ziele\u0144, o stulonych p\u0142atkach, z pomara\u0144czowymi \u0142atkami w \u015brodku. Listowie za to mo\u017ce robi\u0107 wra\u017cenie. Li\u015bcie niby podobne do k. bia\u0142ego, ale mniejsze, cie\u0144sze, drobniej pi\u0142kowane. Jesieni\u0105 przebarwia si\u0119 wcze\u015bniej, ale mocniej ni\u017c u k. bia\u0142ego, przybieraj\u0105c intryguj\u0105ce odcienie z\u0142ota. Tak\u017ce owoce k. \u017c\u00f3\u0142tego opadaj\u0105 wcze\u015bniej. Mierz\u0105 zwykle do 3 cm \u015brednicy, brak im kolc\u00f3w na \u0142upinie. Po 1945 r. niekt\u00f3rzy ogrodnicy zachwycili si\u0119 dost\u0119pem do kasztan\u00f3w i zraz\u00f3w tego gatunku na Ziemiach Odzyskanych i pr\u00f3bowali upowszechnia\u0107 go w ca\u0142ej Polsce Ludowej. Dzi\u015b jednak rzadko obserwuje si\u0119 te drzewa poza starymi parkami zak\u0142adanymi jeszcze przez pruskich posiadaczy ziemskich i fabrykant\u00f3w. \u017beby ur\u00f3s\u0142 w Polsce wielki i silny szczepi si\u0119 go zazwyczaj na k. bia\u0142ym jako podk\u0142adce, aczkolwiek pnie bywaj\u0105 wtedy nieproporcjonalnie grube na tle korony.<\/p>\n

Bardzo podobny do k. \u017c\u00f3\u0142tego, mylony nawet przez zawodowych botanik\u00f3w i ogrodnik\u00f3w, jest kolejny ameryka\u0144ski gatunek: k. g\u0142adki (k. cuchn\u0105cy) A. glabra<\/em>. Od k. \u017c\u00f3\u0142tego r\u00f3\u017cni si\u0119: ja\u015bniejsz\u0105, g\u0142\u0119biej sp\u0119kan\u0105, a mocniej korkowat\u0105 kor\u0105 oraz kolczastymi owocami. Reszta cech morfologicznych, jak r\u00f3wnie\u017c liczba chromosom\u00f3w s\u0105 zasadniczo takie same. Poza ogrodami botanicznymi spotka\u0107 go mo\u017cna cho\u0107by na Ursynowie czy w \u017bbikowskim parku Hoser\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Aesculus mutabilis<\/figcaption><\/figure>\n

Intryguj\u0105c\u0105 ro\u015blin\u0105 ozdobn\u0105, daj\u0105c\u0105 si\u0119 uprawia\u0107 nawet w du\u017cych donicach, jest k. zmienny A <\/em>x mutabilis<\/em>. To do\u015b\u0107 dawna, niemiecka grupa odmian z 1905 roku, o r\u00f3\u017cowo-z\u0142otych kwiatach, l\u015bni\u0105cych, zwykle sinych od spodu li\u015bciach, niezwykle ma\u0142o gryma\u015bnych wobec pod\u0142o\u017ca, odpornych na ch\u0142\u00f3d, aczkolwiek do\u015b\u0107 wra\u017cliwych na susz\u0119. Wielk\u0105 zalet\u0105 z perspektywy os\u00f3b sprz\u0105taj\u0105cych, natomiast wad\u0105 z perspektywy maluch\u00f3w jest brak owoc\u00f3w u tego ma\u0142ego drzewa lub poka\u017anego krzewu. Kasztanowce zmienne cudownie si\u0119 prezentuj\u0105 jako solitery na wrzosowiskach i rabatach.<\/p>\n

W pobli\u017cu Bramy Le\u015bnej, przy skr\u0119cie w Alej\u0119 Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, w\u0142azi nam na alejk\u0119 wyj\u0105tkowo tylko spotykany w Europie \u015arodkowej k. drobnokwiatowy A. parviflora<\/em> syn. A. macrostachya<\/em>, jedyny bodaj przedstawiciel podrodzaju Macrothyrsus<\/em> sadzony niekiedy w parkach dworskich i miejskich \u2013 w Polsce chocia\u017cby w \u017belazowej Woli, Go\u0142uchowie, Wojs\u0142awicach czy K\u00f3rniku. To r\u00f3wnie\u017c przybysz zza Wielkiej Wody o pe\u0142zaj\u0105cym niemal, krzaczastym pokroju. Zakwitnie bardzo p\u00f3\u017ano, w ko\u0144cu lipca, sierpniu do pocz\u0105tk\u00f3w wrze\u015bnia, gdy inne kasztanowce gubi\u0107 ju\u017c zaczn\u0105 owoce, a nawet listowie. Kwiatostany ma d\u0142ugie i cienkie, pojedyncze kwiaty za\u015b bia\u0142e, o pr\u0119cikach trzy lub czterokrotnie d\u0142u\u017cszych od p\u0142atk\u00f3w. Bardzo ekspansywny gatunek, ch\u0119tnie korzeni\u0105cy si\u0119 dolnymi konarami, a do tego odporny na mrozy i p\u00f3\u0142cie\u0144. Do szcz\u0119\u015bcia potrzebuje \u015bwie\u017cej, zasobnej w pr\u00f3chnic\u0119 gleby. Jego kasztany dojrzewaj\u0105 w Powsinie nader nielicznie, a s\u0105 bardzo ciekawe: g\u0142adziutkie, gruszkowate, lekko br\u0105zowe, prawdziwe \u201egruszki na kasztanie\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Kasztan jadalny<\/figcaption><\/figure>\n

Podczas zwiedzania Ogrodu z przewodnikiem mn\u00f3stwo os\u00f3b wypytuje nas, jakie kasztanowce rodz\u0105 jadalne owoce, znane z wypraw na po\u0142udnie Europy? Odpowied\u017a brzmi: \u017cadne! \u017baden kasztanowiec nie rodzi owoc\u00f3w jadalnych dla cz\u0142owieka. Wszystkie one zawieraj\u0105 pieniste saponiny, zwane \u0142\u0105cznie escyn\u0105. W ma\u0142ych dawkach u\u017cywano ich w Osma\u0144skiej Turcji do leczenia koni, st\u0105d nazwa \u0142aci\u0144ska hippocastanum<\/em> \u2013 ko\u0144ski kasztan. Od setek z okaza\u0142ych \u201eorzech\u00f3w\u201d (tak naprawd\u0119 torebek) pr\u00f3bowano pozyska\u0107 skrobi\u0119 (krochmal) jako pokarm g\u0142odowy lub karm\u0119 dla zwierz\u0105t. Celem pozbycia si\u0119 saponin obgotowywano je, moczono przez wiele dni, odlewaj\u0105c wod\u0119 albo siekano, zasypywano wapnem palonym (tlenkiem wapnia), po czym zalewano wod\u0105. W czasie obu wojen \u015bwiatowych pienistych substancji z kasztan\u00f3w u\u017cywano do prania mundur\u00f3w i wype\u0142niania ga\u015bnic. S\u0142ynny biochemik, a potem m\u0105\u017c stanu Chaim Weizmann opracowa\u0142 metod\u0119 przerobu ska\u017conej saponinami m\u0105czki z kasztanowc\u00f3w na aceton, acetonu za\u015b na proch bezdymny dla marynarki wojennej. Dzieci uwielbiaj\u0105 zabaw\u0119 owocami kasztanowc\u00f3w, nale\u017cy jednak uwa\u017ca\u0107, \u017ceby ich nie zjada\u0142y. Znane s\u0105 bowiem przypadki \u015bmierci nie tylko po ud\u0142awieniu si\u0119, lecz r\u00f3wnie\u017c po zjedzeniu okaza\u0142ych nasion tego \u015blicznego drzewa w ci\u0105gu dwu kolejnych dni. Pierwsza pomoc przy spo\u017cyciu kasztan\u00f3w Aesculus<\/em> polega na wywo\u0142aniu wymiot\u00f3w, rozcie\u0144czeniu trucizn przez pojenie wod\u0105 lub mlekiem. Przy zjedzeniu 1-2 sztuk warto poda\u0107 w\u0119giel aktywny w zawiesinie wodnej.<\/p>\n

S\u0142odkie, chrupi\u0105ce kasztany rodz\u0105 nale\u017c\u0105ce do innej rodziny, obdarzone zupe\u0142nie innymi li\u015b\u0107mi i kwiatami, kwitn\u0105ce dopiero na prze\u0142omie czerwca z lipcem, kasztany jadalne (marony) Castanea sativa <\/em>oraz ich kuzyni. Z tymi drzewami, co raz cz\u0119\u015bciej sadzonymi w Polce, zapozna\u0107 si\u0119 mo\u017cna w naszym Sadzie Pomologicznym.<\/p>\n

mgr Adam Kapler<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wszyscy znamy nasze swojskie, aczkolwiek pochodz\u0105ce z Ba\u0142kan\u00f3w kasztanowce bia\u0142e Aesculus hippocastanum: o kopulastych koronach; wielkich, lepkich p\u0105kach oraz du\u017cych li\u015bciach ciemnozielonych wiosn\u0105, a soczy\u015bcie z\u0142otych na jesieni. Od kilku lat mocno cierpi\u0105 wskutek inwazji szrot\u00f3wk\u00f3w, mimo to co raz cz\u0119\u015bciej uciekaj\u0105 z park\u00f3w i promenad w g\u0142\u0105b las\u00f3w. To niezwykle lubiane u nas drzewo…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":2445,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_blocks_custom_css":"","_kad_blocks_head_custom_js":"","_kad_blocks_body_custom_js":"","_kad_blocks_footer_custom_js":"","ngg_post_thumbnail":0,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[34,26],"tags":[139,251,250,168],"class_list":["post-2430","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-w-naszym-ogrodzie","category-z-notatnika-przyrodnika","tag-kasztanowce","tag-kasztanowiec-bialy","tag-kasztanowiec-czerwony","tag-pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie"],"taxonomy_info":{"category":[{"value":34,"label":"W naszym Ogrodzie"},{"value":26,"label":"Z notatnika przyrodnika"}],"post_tag":[{"value":139,"label":"Kasztanowce"},{"value":251,"label":"Kasztanowiec bia\u0142y"},{"value":250,"label":"Kasztanowiec czerwony"},{"value":168,"label":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie"}]},"featured_image_src_large":["https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/Kasztanowiec_002-1024x640.jpg",1024,640,true],"author_info":{"display_name":"admin_1","author_link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/author\/admin_1\/"},"comment_info":0,"category_info":[{"term_id":34,"name":"W naszym Ogrodzie","slug":"w-naszym-ogrodzie","term_group":0,"term_taxonomy_id":34,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":65,"filter":"raw","cat_ID":34,"category_count":65,"category_description":"","cat_name":"W naszym Ogrodzie","category_nicename":"w-naszym-ogrodzie","category_parent":18},{"term_id":26,"name":"Z notatnika przyrodnika","slug":"z-notatnika-przyrodnika","term_group":0,"term_taxonomy_id":26,"taxonomy":"category","description":"","parent":18,"count":95,"filter":"raw","cat_ID":26,"category_count":95,"category_description":"","cat_name":"Z notatnika przyrodnika","category_nicename":"z-notatnika-przyrodnika","category_parent":18}],"tag_info":[{"term_id":139,"name":"Kasztanowce","slug":"kasztanowce","term_group":0,"term_taxonomy_id":139,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":2,"filter":"raw"},{"term_id":251,"name":"Kasztanowiec bia\u0142y","slug":"kasztanowiec-bialy","term_group":0,"term_taxonomy_id":251,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":250,"name":"Kasztanowiec czerwony","slug":"kasztanowiec-czerwony","term_group":0,"term_taxonomy_id":250,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":1,"filter":"raw"},{"term_id":168,"name":"PAN Ogr\u00f3d Botaniczny w Powsinie","slug":"pan-ogrod-botaniczny-w-powsinie","term_group":0,"term_taxonomy_id":168,"taxonomy":"post_tag","description":"","parent":0,"count":64,"filter":"raw"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2430","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2430"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2430\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2445"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2430"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2430"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2430"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}