{"id":2114,"date":"2020-04-03T17:15:49","date_gmt":"2020-04-03T15:15:49","guid":{"rendered":"https:\/\/ogrod-powsin.pl\/blog\/?p=2114"},"modified":"2020-04-14T20:43:57","modified_gmt":"2020-04-14T18:43:57","slug":"rok-wedlug-roslin-nipponu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ogrod.pan.pl\/blog\/rok-wedlug-roslin-nipponu\/","title":{"rendered":"Rok wed\u0142ug ro\u015blin Nipponu"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>
Zamek Kishiwada w Osace<\/figcaption><\/figure>\n

Japo\u0144czycy, podobnie jak inny nar\u00f3d wielkich wojownik\u00f3w \u2013 Rzymianie, d\u0142ugo nie mieli w\u0142asnego, wsp\u00f3lnego dla ca\u0142ego pa\u0144stwa i dla wszystkich klas spo\u0142ecznych kalendarza. Przez tysi\u0105clecia ka\u017cda prowincja, ka\u017cda dynastia i grupa zawodowa liczy\u0142y czas po swojemu. Nierzadko si\u0119gano po dorobek bieglejszych w astronomii i astrologii s\u0105siad\u00f3w z Korei i Chin, na Riukiu tak\u017ce z Malaj\u00f3w. Lata liczono od pocz\u0105tku panowania legendarnego za\u0142o\u017cyciela pa\u0144stwa, cesarza Jimmu \u2013 czyli mniej wi\u0119cej od 660 r. przed Chrystusem. Do 1873 r. stosowano japo\u0144ski podzia\u0142 roku na miesi\u0105ce ksi\u0119\u017cycowo-s\u0142oneczne i na trzy dekady (jun) po 10 dni. Siedmiodniowy tydzie\u0144, z nazwami dni od siedmiu Nieb\/siedmiu planet (trzecie z nich odwiedzali m.in. praojciec Adam, Eliasz i Pawe\u0142 z Tarsu), tak popularny w Europie i Azji Mniejszej, do Kraju Kwitn\u0105cej Wi\u015bni trafi\u0142 w 800 roku n.e. przez Jedwabny Szlak oraz Chiny. W Japonii d\u0142ugo u\u017cywali go wy\u0142\u0105cznie astrologowie, chc\u0105c uzgadnia\u0107 swoje przepowiednie z wyroczniami innych lud\u00f3w Eurazji, stosuj\u0105cych w\u0142a\u015bnie siedmiodniowe tygodnie i czterotygodniowe miesi\u0105ce. Zwykli Japo\u0144czycy przyj\u0119li siedmiodniowy tydzie\u0144 dopiero po Restauracji Meiji.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Kwiaty \u015bliwy<\/figcaption><\/figure>\n

Jak wszystkie ludy kieruj\u0105ce si\u0119 w swych pracach zar\u00f3wno zmianami p\u00f3r roku (wyznaczanymi poprzez obserwacje S\u0142o\u0144ca, lecz i wegetacji), jak i wzrastaniem\/zanikaniem Ksi\u0119\u017cyca tak\u017ce Japo\u0144czycy zdecydowali si\u0119 na przemienn\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 miesi\u0105ca. \u201eWielki ksi\u0119\u017cyc\u201d liczy\u0142 30 dni, a \u201ema\u0142y ksi\u0119\u017cyc\u201d 29. B\u0142\u0119kitna Planeta okr\u0105\u017ca nasz\u0105 gwiazd\u0119 w 365 i \u0107wier\u0107 dnia, co powoduje zmiany p\u00f3r roku, kwitnienie, przebarwianie li\u015bci, przyloty i odloty ptak\u00f3w i motyli. Ci\u0105g\u0142e, a regularne powtarzanie si\u0119 kr\u00f3tkich i d\u0142ugich miesi\u0119cy przez 365,25 dnia sprawia, i\u017c powi\u0119ksza si\u0119 rozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy kalendarzow\u0105, \u201eurz\u0119dow\u0105\u201d por\u0105 roku a rzeczywistym stanem wegetacji i zwierzostanu, obserwowanym w polu, lesie i na morzu. Celem wyr\u00f3wnania tej rozbie\u017cno\u015bci mieszka\u0144cy Nipponu robili to, co wiele innych plemion: co kilka lat wstawiali miesi\u0105c przest\u0119pny, zwany uruzuki<\/em>. Nad prawid\u0142owym przed\u0142u\u017caniem roku o uruzuki czuwa\u0142 dw\u00f3r cesarski, a potem szogunowie, za po\u015brednictwem urz\u0119dnik\u00f3w tytu\u0142owanych tenmongata<\/em>. W miar\u0119 zapoznawania si\u0119 z dorobkiem Zachodu kalendarz by\u0142 parokrotnie reformowany w latach: 1685, 1755, 1798 oraz 1844.<\/p>\n

W Nipponie cesarzy i szogun\u00f3w Nowy Rok zaczyna\u0142 si\u0119 na prze\u0142omie naszego stycznia i lutego. Ogromne r\u00f3\u017cnice klimatyczne mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi wyspami, tradycje uprzedniej niepodleg\u0142o\u015bci r\u00f3\u017cnych prowincji, odmienna recepcja taoizmu, konfucjanizmu i buddyzmu sprawia\u0142y, \u017ce nazwy miesi\u0119cy mog\u0142y si\u0119 mocno r\u00f3\u017cni\u0107 mi\u0119dzy wyspami. Tak zwa\u0142y si\u0119 dawne \u201ewielkie i ma\u0142e ksi\u0119\u017cyce\u201d:<\/p>\n

    \n
  1. mutsuki \u7766\u6708 \u2013 czas hulanek w gronie rodziny i przyjaci\u00f3\u0142 z roboty;<\/li>\n
  2. kinusaragi \u8863\u66f4\u7740 albo kisaragi \u5982\u6708\u2013 miesi\u0105c zimna i najcieplejszych stroj\u00f3w (co do\u015b\u0107 dobrze odpowiada naszemu lutemu);<\/li>\n
  3. yayoi \u5f25\u751f \u2013 wiosenne przebudzenie, pora kwitnienia \u015bliw, potem wi\u015bni;<\/li>\n
  4. unohanazuki \u536f\u306e\u82b1\u6708\u2013 pora kwitnienia \u017cylistka Deutzia<\/em>;<\/li>\n
  5. sanaezuki \u65e9\u82d7\u6708vel satsuki \u7690\u6708 \u2013 czas sadzenia ry\u017cu;<\/li>\n
  6. minatsuki lub minazuki \u6c34\u7121\u6708 \u2013 miesi\u0105c wody, pocz\u0105tek pory deszczowej;<\/li>\n
  7. fumizuki b\u0105d\u017a fuzuki \u6587\u6708 \u2013 czas k\u0142oszenia si\u0119 ry\u017cu oraz pisania wierszy;<\/li>\n
  8. hatsuki \u8449\u6708 \u2013 pocz\u0105tek jesieni, czas opadania li\u015bci;<\/li>\n
  9. nagatsuki \u9577\u6708 \u2013 pocz\u0105tek d\u0142u\u017cszych i ch\u0142odniejszych nocy;<\/li>\n
  10. kannazuki \u795e\u7121\u6708 \u2013 dla niemal ca\u0142ej Japonii by\u0142 miesi\u0105cem bez bog\u00f3w, gdy\u017c wszystkie kami zbiera\u0142y si\u0119 wtedy na naradzie w Wielkim Chramie Izumo Taisha; na Izumo odwrotnie – by\u0142 to miesi\u0105c obecno\u015bci wszystkich b\u00f3stw;<\/li>\n
  11. shimotsuki \u971c\u6708 \u2013 pora pierwszych mroz\u00f3w;<\/li>\n
  12. shiwasu \u5e2b\u8d70 \u2013 czas sp\u00f3\u017anialskich i pracoholik\u00f3w, szczeg\u00f3lnie wieszczk\u00f3w spiesz\u0105cych by dope\u0142ni\u0107 obrz\u0119dy przed zako\u0144czeniem Starego, a pocz\u0105tkiem Nowego Roku. Tak\u017ce dla reszty Japo\u0144czyk\u00f3w bywa\u0142 to gor\u0105cy czas ko\u0144czenia sprawozda\u0144 dla prze\u0142o\u017conych.<\/li>\n<\/ol>\n

    A jak uk\u0142ada si\u0119 kolejno\u015b\u0107 kwitnienia i obradzania japo\u0144skich ro\u015blin? Na koniec kinusaragi lub pocz\u0105tek yayoi przypada kwitnienie \u015bliw. W Kraju Wschodz\u0105cego S\u0142o\u0144ca najwy\u017cej ceniono okazy stare, poskr\u0119cane i obro\u015bni\u0119te hubami. Ich wypr\u00f3chnia\u0142e, cz\u0119\u015bciowo ju\u017c zwalone pnie, podobne do drzemi\u0105cych smok\u00f3w, powinny kontrastowa\u0107 z wigorem p\u0119kaj\u0105cych p\u0105k\u00f3w kwiatowych. Takie zestawienie symbolizowa\u0142o wg Japo\u0144czyk\u00f3w ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i pot\u0119g\u0119 rodziny, gdzie starcy p\u0142ci obojga cieszyli si\u0119 szacunkiem i dobrym zdrowiem wnucz\u0105t. Z odmian \u015bliw najmocniej cieniono te o s\u0142odkiej woni, a kwiatach malutkich, bia\u0142ych lub zielonkawych.<\/p>\n

    \"\"<\/a>
    Kwitn\u0105ce drzewa wi\u015bni<\/figcaption><\/figure>\n

    Po \u015bliwach zakwitaj\u0105 wi\u015bnie, zatem czas na Hanami (Sakur\u0119)! O warto\u015bci \u015bwi\u0119ta tych drzew stanowi w\u0142a\u015bnie ulotno\u015b\u0107 spektaklu. Wi\u015bnie, ujmowane jako osobny rodzaj Cerasus<\/em> lub podrodzaj w obr\u0119bie \u015bliw Prunus,<\/em> to drzewa lub krzewy z rodziny r\u00f3\u017cowatych, a podrodziny \u015bliwowych, o pestkowcach okr\u0105g\u0142ych i nagich, bez nalotu woskowego, gubi\u0105ce li\u015bcie na zim\u0119, o ga\u0142\u0119ziach bez cierni, zako\u0144czonych p\u0105czkiem szczytowym. Dla teren\u00f3w zieleni ca\u0142ej strefy umiarkowanej ogromna znaczenie maj\u0105 tak zwane \u201ewi\u015bnie japo\u0144skie\u201d czyli odmiany wyhodowane w\u0142a\u015bnie z my\u015bl\u0105 o \u015bwi\u0119cie Hanami, cenione za swoje obfite, wiosenne kwitnienie (nierzadko tak\u017ce za jesienne przebarwianie si\u0119 li\u015bci), a nie walory smakowe owoc\u00f3w. Pochodz\u0105 one g\u0142\u00f3wnie od wschodnioazjatyckich w. r\u00f3\u017cowej C. subhirtella,<\/em> w. Siebolda C. sieboldii,<\/em> przede wszystkim za\u015b w. pi\u0142kowanej C. serrulata.<\/em><\/p>\n

    Lipiec to w Nipponie festiwal irys\u00f3w. W Japonii ceni si\u0119 inne formy kosa\u0107c\u00f3w ni\u017c w Europie czy Stanach Zjednoczonych. Na tarasach, w parkach i dzia\u0142kach Starego Kontynentu przewa\u017caj\u0105 tak zwane irysy br\u00f3dkowe, wymagaj\u0105ce suchych, przepuszczalnych gleb o niemal oboj\u0119tnym odczynie. Pochodz\u0105 od gatunk\u00f3w rosn\u0105cych dziko nad Morzem \u015ar\u00f3dziemnym i Czarnym. Nasze polskie ziemie s\u0105 cz\u0119sto dla nich zbyt ci\u0119\u017ckie albo zbyt kwa\u015bne, tote\u017c kosa\u0107com br\u00f3dkowym dogadzamy rozlu\u017aniaj\u0105c glin\u0119 \u017cwirem, piachem i kor\u0105; poza tym odkwaszamy gleb\u0119 wapnem. Podlewamy je regularnie, ale sk\u0105po. W ogrodach Japonii dominuj\u0105 odmiany wyprowadzone od irys\u00f3w mieczolistnych (hana shobu) Iris ensata<\/em> (syn. I. kaempferi<\/em>), g\u0142adkich (kakitsubata) I. laevigata<\/em> oraz wschodnich (ayame) I. sanguinea<\/em>. Wszystkie te gatunki spotyka si\u0119 niekiedy w handlu pod nazw\u0105 \u201ekosa\u0107c\u00f3w japo\u0144skich\u201d.<\/p>\n

    \"\"<\/a>
    Irysy<\/figcaption><\/figure>\n

    To ro\u015bliny mokrade\u0142, sadzone w p\u0142ytkich sadzawkach, przy brzegach strumyk\u00f3w albo na sztucznych bagnach. Przepychem swych kwiat\u00f3w i bujno\u015bci\u0105 listowia dostarczaj\u0105 w lipcu nie mniej wra\u017ce\u0144 ni\u017ali kamelie japo\u0144skie w lutym, a wi\u015bnie w marcu. Zdaniem niekt\u00f3rych hodowc\u00f3w k. mieczolistnego udomowiono w odleg\u0142ej staro\u017cytno\u015bci, razem z ry\u017cem. Na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 uprawia si\u0119 go jednak dopiero od XVII wieku. Jego li\u015bcie sta\u0142y si\u0119 symbolem samurajskich cn\u00f3t z racji ich podobie\u0144stwa do katany. Od XIX w. irysy mieczolistne ciesz\u0105 si\u0119 wielkim zainteresowaniem hodowc\u00f3w w Zjednoczonym Kr\u00f3lestwie i Stanach, gdzie krzy\u017cowane z miejscowymi gatunkami i poddawane sztucznej mutagenezie, da\u0142y setki nowych odmian. Wcze\u015bniej Japo\u0144czycy uprawiali przede wszystkim i. wschodnie. Kosa\u0107cem g\u0142adkim majono domy i zagrody, by odstraszy\u0107 z\u0142e duchy, troch\u0119 tak jak u nas tatarakiem na Zielone \u015awi\u0105tki. W naszym Ogrodzie prezentujemy Pa\u0144stwu ponad 230 takson\u00f3w irys\u00f3w (odmian historycznych i dzikich gatunk\u00f3w), eksponowanych na czterech typach kwater: wodnych, bagiennych, \u015bwie\u017cych i suchych. Najwi\u0119cej zgromadzili\u015bmy kosa\u0107c\u00f3w br\u00f3dkowych, nie brak nam jednak tak\u017ce gatunk\u00f3w dawnego i wsp\u00f3\u0142czesnego Nipponu. Z perspektywy polskiej mi\u0142o\u015bniczki kwiat\u00f3w najgorsz\u0105 bol\u0105czk\u0105 przy ww. trzech gatunkach \u201ek. japo\u0144skich\u201d jest konieczno\u015b\u0107 odm\u0142adzania ro\u015blin oraz corocznego \u201esuszenia im st\u00f3p\u201d. Polega ono na wyj\u0119ciu okaz\u00f3w z oczka wodnego i zabezpieczenia ich w do\u015b\u0107 suchym inspekcie czy piwnicy. Je\u017celi brak nam czasu, cierpliwo\u015bci, odpowiednich warunk\u00f3w niez\u0142ym zamiennikiem japo\u0144skich irys\u00f3w b\u0119dzie nasz rodzimy kosaciec syberyjski I. sibirica<\/em>. Ten reliktowy, prawem chroniony na stanowiskach naturalnych gatunek doskonale wygl\u0105da jako soliter lub podstawy element ascetycznych kompozycji, stylizowanych na dalekowschodnie. Raz posadzony przy kanale lub na brzegach oczka wodnego b\u0119dzie odrasta\u0142 latami, nie wymagaj\u0105c wi\u0119kszych zabieg\u00f3w piel\u0119gnacyjnych.<\/p>\n

    \"\"<\/a>
    Jesie\u0144 w Japonii<\/figcaption><\/figure>\n

    Jesie\u0144 w japo\u0144skim parku i ogrodzie to czas z\u0142ocieni (chryzantem) oraz tamtejszych, jak\u017ce \u015blicznych i jak\u017ce cz\u0119sto niepodobnych do europejskich klon\u00f3w Acer <\/em>spp. Japo\u0144czycy s\u0105dz\u0105 swoje klony na zachodnich stokach sztucznych wzg\u00f3rz, imituj\u0105cych ich wulkany albo ca\u0142e wyspy. Purpurowe promienie wschodz\u0105cego lub zachodz\u0105cego S\u0142o\u0144ca wybornie podkre\u015blaj\u0105 zjawiskowe oran\u017ce, karmazyny, a nawet fiolety wrze\u015bniowych i pa\u017adziernikowych li\u015bci tych\u017ce drzew. Pod klonami wprowadza si\u0119 k\u0119py z\u0142ocieni, kwiat\u00f3w, kt\u00f3re Bia\u0142ym od czasu wydania \u201eChryzantemy i miecza\u201d kojarzy\u0142y si\u0119 z Japoni\u0105. Najwi\u0119cej emocji w\u015br\u00f3d go\u015bci naszego Arboretum oraz innych kolekcji dendrologicznych Polski budzi od dawna klon palmowy Acer palmatum<\/em>. Jego g\u0142\u0119boko powcinane li\u015bcie, cz\u0119sto o siedmiu, a nawet dziewi\u0119ciu (a nie tylko pi\u0119ciu) klapach, \u0142udz\u0105co przypominaj\u0105 nam jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych ro\u015blin przemys\u0142owych Scyt\u00f3w i S\u0142owian \u2013 konopie indyjskie Cannabis sativa<\/em> ssp. indica<\/em>. Pierwotny zasi\u0119g tego drzewa ci\u0119\u017cko odtworzy\u0107 po setkach lat uprawy w ca\u0142ych Chinach, obu Koreach i na Wyspach Japo\u0144skich. Nie tylko wspaniale wygl\u0105da, ale i \u0142atwo si\u0119 rozsiewa. W\u015br\u00f3d siewek cz\u0119sto znajduje si\u0119 rozmaite mutanty, wyra\u017anie odbiegaj\u0105ce czy to pokrojem, czy to kolorem i kszta\u0142tem li\u015bci od drzew macierzystych. Nic dziwnego zatem, i\u017c wyhodowano ponad trzy setki odmian, z kt\u00f3rych wiele doczeka\u0142o si\u0119 kilku nazw synonimicznych, tak japo\u0144skich, jak i \u0142aci\u0144skich. W ogrodach cz\u0119sto eksponuje si\u0119 formy:<\/p>\n