Opowiemy dzisiaj o roślinie chroniącej przed czarami i posiadającej moce tak potężne, że działa ona magicznie i uzdrawiająco dziewięć razy silniej niż inne cenione rośliny lecznicze…
Dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis) to roślina o bogatej historii i wielu zastosowaniach. Jej kwiatostan od razu przywodzi na myśl góralską sztukę zdobniczą, gdzie na równi z lilią złotogłów, jest jej charakterystycznym i nieodłącznym elementem. Przypuszcza się, iż ten motyw dziewięćsiłu ma korzenie w pradawnym, pogańskim kulcie słońca. W dawnych czasach roślinę wkładano dzieciom do kołyski w celu ochrony przed urokami i nieszczęściem, jej bliska obecność miała również gwarantować spokojny sen.
W medycynie ludowej stosowano korzeń mi.in. na problemy żołądkowe, pasożyty przewodu pokarmowego, przeziębienia, także choroby skóry oraz na chorobę zwaną kołtunem. Wiadomo, że surowce pozyskane z dziewięćsiłu bezłodygowego, szczególnie korzeń wykazują działanie przeciwzapalne, napotne, antybakteryjne oraz moczopędne ze względu na obecność m.in. inuliny, garbników, olejków eterycznych oraz żywicy.
Dawna nazwa łacińska dziewięćsiłu bezłodygowego to Chameleon albus, obecna – Carlina acaulis została nadana przez Karola Linneusza. Rodzajowa nazwa łacińska Carlina być może pochodzi od imienia Karola Wielkiego (władcy Franków żyjącego na przełomie VIII i IX wieku), któremu według legendy został ukazany korzeń dziewięćsiłu jako remedium na zarazę.
Na przestrzeni wieków dziewięćsił dorobił się wielu nazw ludowych takich jak: osetek, strzyżne, zajęcza rzepka, strzygoń, kwak góralski, karpiel, czartoproch, kąsina, karolinek, dziewięciornik (należy jednak zaznaczyć, że nazwa dziewięciornik (Parnassia) to odrębny rodzaj należący do rodziny dławiszowatych (Celastraceae)).
Dziewięćsił jest byliną lub rośliną dwuletnią należącą do rodziny astrowatych (Asteraceae) dla której charakterystycznym kwiatostanem jest koszyczek. A ten jest u dziewięćsiłu naprawdę okazały może mieć nawet do 15 cm średnicy – pozornie wygląda jak jeden duży kwiat, ale tak naprawdę składa się z wielu kwiatów rurkowych a listki wewnętrzne okrywy koszyczka są białe, połyskujące przypominają płatki korony i pełnią rolę powabni. Zewnętrzne listki okrywy koszyczka są zielone i pokryte kolcami. Kwitnie od lipca do września a kwiaty są zapylane przez trzmiele, pszczoły, chrząszcze.
Okrywy koszyczka zamykają kwiatostan na noc i w dni pochmurne, kiedy spodziewany jest deszcz, kwiatostan pełni więc rolę naturalnego barometru.
Owocami są niełupki opatrzone puchem kielichowym. Kiedy są gotowe (sierpień-październik), w niewielkich grupkach odrywają się od osadnika i ruszają niesione wiatrem w daleki świat.
Rośliny te nie wytwarzają łodyg (stąd nazwa) lub są one bardzo mocno zredukowane. Istnieje jednak podgatunek – dziewięćsił bezłodygowy wyniesiony (!) Carlina acaulis ssp. caulescens, który wyraźną łodygę posiada. Pod ziemią dziewięćsił bezłodygowy wytwarza długi, mocny korzeń palowy.
Bardzo charakterystyczne są liście dziewięćsiłu ułożone w rozetę, pierzastosiecznie powcinane, brzegiem mocno kolczaste z rynienkowatym ogonkiem.
Zasięg występowania tego gatunku obejmuje środkową Europę bez północnych terenów, przez Polskę przebiega północna granica zasięgu. W Polsce spotkać go można przeważnie w południowej części naszego kraju (głównie Sudety i Karpaty po piętro kosodrzewiny), na niżu występuje sporadycznie. Preferuje suche łąki, murawy, obrzeża lasów, wapienne podłoże o odczynie od obojętnego do zasadowego, miejsca słoneczne.
Dziewięćsił bezłodygowy to gatunek podlegający ochronie częściowej. Został objęty ochroną gatunkową już w roku 1946 a do 2014 roku podlegał ochronie ścisłej. Kiedyś masowo zbierano go do celów dekoracyjnych i leczniczych a nawet konsumpcyjnych (jadalne jest mięsiste dno kwiatowe nazywane chlebem myśliwskim lub dzikim karczochem). Obecnie zagrożeniem jest dla niego zarastanie miejsc występowania w wyniku sukcesji wtórnej. Otwarte tereny, na których rośnie dziewięćsił niegdyś koszone lub wypasane, w wyniku zaniechania tych procesów zaczynają zarastać innymi gatunkami, z którymi to konkurencję o światło i miejsce dziewięćsił przegrywa.
Warto wiedzieć, że dziewięćsił bezłodygowy jest rośliną ozdobną polecaną na skalniaki, miejsca słoneczne z przepuszczalną glebą. Z uwagi na ochronę gatunkową sadzonki można nabywać jedynie od producentów, aby mieć pewność, że pochodzą z uprawy a nie z natury 😊
dr Magdalena Bederska-Błaszczyk
Literatura:
Szafer W. 1952. Ochrona Gatunkowa roślin w Polsce. Wydanie II. Nakładem Zakładu Ochrony Przyrody Kraków1952
Świejkowski L.1956. Ochrona roślin w Polsce. Nakładem Spółki Wydawnictw Artystycznych i Użytkowych „Poziom” w Łodzi
Radwańska-Paryska Z.1963.Zielony świat Tatr. Nasza Księgarnia Warszawa
Radwańska-Paryska Z. 1970. Rośliny tatrzańskie. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych
Godet J. 1999. Rośliny zielne Europy. Wydawnictwo Multico
Mirkowie H.Z., Zarębscy E.M. 2000. Rośliny gór polskich. Encyklopedia kieszonkowa. Wydawnictwo Multico.
Piękoś-Mirkowa H., Mirek Z. 2003. Atlas roślin chronionych. Multico
Gawroński S., Szewczyk M., Zelek R. 2012. Atlas roślin chronionych, zagrożonych i rzadkich powiatu limanowskiego. Starostwo Powiatowe w Limanowej
Szary A. 2013. Tajemnice bieszczadzkich roślin wczoraj i dziś. Carpathia
Strzemski M., Zapała K., Bilek M., Bilek J. 2014. Historia stosowania w lecznictwie dziewięćsiłu bezłodygowego Carlina acaulis L. 10.13140/RG.2.2.24194.89289
Kujawska M., Łuczaj Ł., Sosnowska J., Klepacki P. 2016. Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fishera. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Sudnik-Wójcikowska B., Orczewska A. 2018. Rośliny Polski. Wydawnictwo Multico.
Sieńsko-Holewa I. 2019. Rośliny chronione w Polsce. Wydawnictwo Powerbook.
