Leszczyna pospolita (Corylus avellana) to jedyny przedstawiciel rodzaju Corylus w naszej rodzimej florze. Etymologia nazwy prawdopodobnie wywodzi się od czasów starożytnych, gdzie „Corylus” jest grecką nazwą oznaczającą hełm (nawiązanie do kształtu okrywy owocu), epitet gatunkowy „avellana” to łacińska nazwa leszczyny (nux abellana – orzech z Abelii obecnie Avelli – miasta   koło Neapolu). W starożytnym Rzymie i Grecji leszczyna stanowiła otaczane czcią drzewo opiekuńcze zwane orzechem pontyjskim. W Polsce leszczyna doczekała się wielu regionalnych nazw takich jak leska, liska, leszka, orzech leśny, orzech dziki czy orzech gajowy. 

Leszczyna pospolita to wysoki, wielopniowy krzew lub drzewo dorastające do 10 m wysokości, o rocznym przyroście 30-40 cm.  Żyje do 60-80 lat (przy dobrej pielęgnacji w uprawach, w warunkach naturalnych krócej). Pień ma popielatą korowinę z wyraźnymi poziomymi kreskami, młode pędy są owłosione. Leszczyna wytwarza silne odrośla z szyjki korzeniowej dzięki czemu można w prosty sposób odmładzać stare krzewy. 

Liście leszczyny są duże, odwrotnie jajowate lub eliptyczne do 15 cm długości,10 cm szerokości o brzegu podwójnie piłkowanym, obustronnie szorstko owłosione, z krótkimi ogonkami.  

Kwiaty pojawiają się na długo przed rozwojem liści. Kwiatostany męskie (żółte, długie, kotkowate) tworzą się latem i w stanie zamkniętym zimują. Otwierają się dopiero wczesną wiosną (luty – marzec). Kwiatostany żeńskie zbudowane są z dwóch kwiatów zamkniętych w pąkach do czasu kwitnienia, wtedy z pąka wychylają się jedynie czerwone znamiona słupków. Leszczyna jest wiatropylna. 

Owoce (orzechy właściwe) są zebrane w 1-4 (zwykle po 2) każdy jest otoczony dzwonkowatą, postrzępioną okrywą i dojrzewa w sierpniu-wrześniu. Jednonasienny orzech ze zdrewniałą owocnią jest bogaty w tłuszcze i białka. Orzechy laskowe zawierają w swoim składzie do 70% tłuszczu, 15% białka i 7% węglowodanów. Są również bogate w sole mineralne i witaminy (C oraz witaminy z grupy B i A). Jako przysmak wiewiórek, popielicowatych, dzików i sójek są przez nie również rozsiewane. Rok nasienny może występować co 2-3 lata.  

Swoim zasięgiem leszczyna pospolita obejmuje prawie całą Europę (poza północną Skandynawią), południowo-zachodnią Azję, Kaukaz. W Polsce występuje często, w górach do 1300 m n.p.m.. Rośnie w łęgach, grądach, buczynach, lasach lipowo-jaworowych, dąbrowach, borach mieszanych tworząc piętro podszytu. Ma małe wymagania glebowe, jest wytrzymała na suszę, lubi żyzne, głębokie, przewiewne gleby, dobrze znosi zacienienie, nie lubi stanowisk ubogich, piaszczystych, kwaśnych i skłonnych do kumulowania wody.  

Razem ze śliwą tarniną (Prunus spinosa) i głogami (Crataegus sp.) wchodzi w skład czyżni – zespołu zarośli okrajkowych, przydrożnych i śródpolnych. 

Drewno leszczyny jest średnio miękkie i mało trwałe. Używa się go do drobnych wyrobów stolarskich, tokarskich i węgla do rysowania. Kiedyś wykonywano z pędów leszczyny pręty do bron, płoty, dzierżaki cepów, grabiska grabi, wędki, laski, wyplatano kosze. Strugano z nich zabawki, fujarki, a nawet różdżki do poszukiwania wody i skarbów. Leszczynowe pędy wchodzą w skład faszyny – budulca stanowiącego poskręcane gałązki (głównie wierzby) krzewów i drzew liściastych i iglastych. 

Uprawa orzechów laskowych w Polsce odbywa się jedynie na małą skalę, amatorsko. Mimo to dostępne są w handlu liczne odmiany, przy czym wiele odmian owocowych to mieszańce C. avellana i C. maxima. Leszczyna jest uważana za jedną z najstarszych roślin sadowniczych. Z jednego krzewu leszczyny można uzyskać 2-4 kg owoców. Świeże orzechy wysiewa się październiku-listopadzie, natomiast przeschnięte wymagają stratyfikacji w piasku przez rok. Rozmnażanie z nasion stosuje się jedynie do hodowli nowych odmian lub przy produkcji podkładek. Można również podzielić starsze krzewy, jednak ta metoda jest bardzo rzadko stosowana. Znacznie lepsze efekty daje rozmnażanie z odrostów korzeniowych – roślina mateczna pozostaje wtedy nienaruszona.  Leszczynę można rozmnożyć również poprzez odkłady pionowe (zwykłe) i poziome – tak uzyskane sadzonki są dobrej jakości, łatwo się przyjmują jednak sama metoda jest bardzo czasochłonna. Do sposobów rozmnażania leszczyny zalicza się również sadzonki zielne i korzeniowe.  

Leszczyna jest uprawiana jako krzew ozdobny polecany do zadrzewień parkowych, przydrożnych, przeciwerozyjnych i nieciętych szpalerów. Z form ogrodowych na uwagę zasługują forma czerwonolistna ‘Fuscorubra’, żółtolistna ‘Aurea’, zwisająca ‘Pendula’, strzępolistna ‘Heterophylla’ (‘Laciniata’) czy ‘Contorta’ czyli pogięta.  

Leszczyna ma niezwykle bogatą symbolikę i mnóstwo zastosowań, z których niektóre odeszły już do przeszłości. Słowianie uważali ją za symbol prawdy, siły, zdrowia, mądrości i spraw trudnych, a także jako afrodyzjak. Dzieci kąpane w leszczynie miały zaznać w przyszłości szczęścia w miłości oraz długo żyć w zdrowiu. 

Jako roślina magiczna miała moc obrony przed złem – w tym celu zatykano kwitnące pędy leszczyny u wejścia do domów i błogosławiono nimi bydło po zimie. Sądzono, że rózga leszczynowa ma moc wskrzeszania umarłych. Kuglarze podróżujący po europejskich jarmarkach na przełomie XVII i XVIII wieku przekonywali ludzi, iż za pomocą leszczynowego kijka można odkryć podziemne złoża srebra i złota oraz co więcej uczyli tego innych, za pieniądze rzecz jasna. 

Pod leszczyną schroniła się święta rodzina uciekając do Egiptu. Odtąd żaden piorun nie mógł uderzyć w leszczynę i zyskała ona moc ochrony przed burzą. Przed piorunami chronią leszczynowe krzyżyki zatknięte w dachu lub gałązka w oknie 

Orzechy również miały magiczną moc, za ich pomocą wróżono urodzaj, śmierć lub niedostatek. Dawane kawalerowi miało go zniechęcić. Orzechy pod łóżkiem młodej pary zapewniały narodziny chłopca, a sen o orzechach był zwiastunem nieszczęścia. 

Włożone do trumny orzechy laskowe miały za zadanie przekupić złe moce oraz pokrzepiać zmarłych. Olej z owoców używany jest do produkcji farb, mydeł, preparatów perfumeryjnych. Olej tłoczono kiedyś nawet z kwiatostanów, które dodatkowo stanowiły głodowe pożywienie na przednówku.  

Korę i liście zbierano i suszono a następnie sporządzano z nich zioła moczopędne, także do obmywania ran i na żylaki. 

Legendy głoszą, że leszczyna została stworzona przez Boga z litości dla ludzi ubogich – miała nakarmić, ogrzać i podeprzeć na starość lub w przypadku choroby. Warto posadzić ten krzew blisko swojego domu, może jego dobra magia zadziała i na nas 😊 

 Autor: dr Magdalena Bederska-Błaszczyk

Literatura: 
Traczyk T. 1975. Rośliny lasu liściastego. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 
Bugała W. 1979. Drzewa i krzewy dla terenów zieleni. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne 
Zagaja S., Suski Z.1983. Orzech włoski i leszczyna. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne. Wydanie IV. 
Hrynkiewicz-Sudnik J., Sękowski B., Wilczkiewicz M. 1987. Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych 2. PWN Warszawa 
Ziółkowska M. 1988. Gawędy o drzewach. Ludowa spółdzielnia wydawnicza Warszawa 
Zdyb H. 1990. Wszystko o leszczynie. Polski Związek Działkowców. Biblioteka działkowca 56 
Tomanek J. 1997. Botanika leśna. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne 
Seneta W., Dolatowski J., Zieliński J. 2002. Dendrologia. Wydanie V. PWN Warszawa 
Kawollek W. 2005. Wielka Księga Ogrodnika i działkowca. Praktyczny Poradnik. Wydawnictwo Publicat 
Szary A. 2013. Tajemnice bieszczadzkich roślin wczoraj i dziś. Wydawnictwo Carpathia 
Kujawska M., Łuczaj Ł., Sosnowska J., Klepacki P. 2016. Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Wrocław 
Witkowska-Żuk L. 2021. Atlas roślinności lasów. Wydawnictwo Multico. 
Laprus J. 2022. Słowiańskie rośliny czarowne. Wydawnictwo Świat Książki.