Szachownica kostkowata to gatunek wyjątkowy z wielu względów. Jest jednym z nielicznych przedstawicieli botanicznej rodziny liliowatych (Liliaceae) rosnących naturalnie na terenie naszego kraju oraz jedynym rodzimym przedstawicielem rodzaju szachownica (Fritillaria). Nazwa gatunkowa pochodzi z języka łacińskiego, gdzie ‘fritillus’ oznacza kubek do gry w kości używany przez starożytnych Rzymian, z kolei epitet gatunkowy ‘meleagris’ nawiązuje do rodzaju ptaków z rodziny krukowatych mających plamiste upierzenie. Kwiatów szachownicy nie sposób pomylić z żadnym innym gatunkiem – wzór na działkach okwiatu wygląda jak różowo-brązowa szachownica i stąd pochodzi nazwa. Z powodu ubarwienia nazywana jest w różnych językach „jajkiem czajki” lub ze względu na kształt kwiatu – koroną.
Część podziemną stanowi kulista, naga cebula przechodząca krótki spoczynek w okresie lata i która jesienią wytwarza podziemny pęd kwiatostanowy z wąskimi rynienkowatymi liśćmi. Wiosną pęd przebija ziemię i rośnie do 30-40 cm wysokości. Zakończony jest pojedynczym (rzadko podwójnym) kwiatem o wzorze szachownicy lub rzadziej całym białym. Kwiaty są bezwonne zapylane głównie przez trzmiele i pszczoły, jednak może nastąpić samozapylenie. Kwiaty pojawiają się na przełomie kwietnia i maja, często jednak wcześniej. Roślina zakwita dopiero w piątym lub szóstym roku życia. Owocem szachownicy jest trójgraniasta torebka, która pęka uwalniając płaskie, lekko oskrzydlone nasiona roznoszone później za pomocą wiatru (anemochoria) lub rzadziej wody (hydrochoria). Na przełomie lipca i sierpnia organy nadziemne zamierają, korzenie również i cebule przechodzą w stan spoczynku.
Zasięg występowania tego gatunku obejmuje środkową i południowo-wschodnią Europę. Przez nasz kraj przebiega północna granica zasięgu. Szachownica kostkowata rośnie na wilgotnych, nadrzecznych łąkach i w podmokłych zaroślach. Preferuje wilgotne, okresowo zalewane łąki, czarne ziemie o słabo kwaśnym odczynie. Stanowiska z części zachodniej i centralnej uznawane są już za historyczne. Obecnie za naturalne uważa się trzy stanowiska w okolicach Przemyśla w dolinach Wiszni i Wiaru – objęte ochroną w formie rezerwatów – „Szachownica w Krównikach”, „Szachownica w Stubnie” oraz „Starzawa”. Pozostałe stanowiska szachownicy kostkowatej w Polsce prawdopodobnie mają charakter synantropijny.
Szachownica objęta jest ścisłą ochroną gatunkową nie tylko w Polsce, ale również w Belgii, Ukrainie, Rumunii i na Węgrzech. Jest gatunkiem znajdującym się w Polskiej czerwonej księdze roślin (2014) oraz na Polskiej czerwonej liście paprotników i roślin kwiatowych (2016) z kategorią CR (ang. Critically Endangered) – krytycznie zagrożony. Zagrożeniem dla niej jest przede wszystkim zmiana zagospodarowania łąk w kierunku pełnej uprawy lub zakładania stawów rybnych. Kiedyś cebule wykopywano i przesadzano do ogródków przydomowych.
Ogrodnikom znanych jest parę odmian szachownicy kostkowatej oraz liczne ozdobne gatunki szachownic z szachownicą cesarską na czele. Szachownice polecane są do ogrodów naturalistycznych, do nasadzeń blisko oczek wodnych oraz na miejsca podmokłe.
Właściwości lecznicze szachownicy są znane w tradycyjnej chińskiej medycynie już od ponad 2000 lat. Badania naukowe związane z obecnością substancji biologicznie czynnych dotyczą głównie cebul. W cebulach szachownicy kostkowatej znaleziono trującą imperialinę, alkaloid, który może powodować wymioty oraz zatrzymanie akcji serca. Dodatkowo stwierdzono obecność glikozydów steroidowych pochodnych spirostanolu i furostanolu, mających zdolność hamowania białaczki oraz gruczolakoraka. Uważa się, obecność tych substancji ma za zadanie chronić cebule przed szkodnikami i chorobami.
W mowie kwiatów szachownica symbolizuje odrodzenie, zakończenie starego życia i początek nowego. Może dlatego, że co roku odradza się jak feniks z popiołów? Jest rośliną nadziei, że zawsze można zacząć od nowa 😊
dr Magdalena Bederska – Błaszczyk
