Historia sosny górskiej w kolekcji flory Polski.

W zimowe miesiące uwagę najbardziej przykuwają zimozielone drzewa i krzewy, wiele z nich to rośliny iglaste, których liście są w postaci igieł (liście iglaste). W Polsce występuje kilka gatunków takich roślin, jednym z nich jest sosna górska (Pinus mugo) zwana kosodrzewiną, sosną kosą lub kosówką. Ogólny zasięg gatunku obejmuje pasma górskie Europy Środkowej i Południowej, od centralnych Alp do Karpat i na południowy wschód przez kraje byłej Jugosławii i Rumunię do gór Riła i Piryn w Bułgarii. W Polsce rośnie w pasmach Tatr, Karkonoszy, Babiej Góry i Pilska, tworzy tam piętro roślinne powyżej górnej granicy lasu. Zwarte połacie krzewów kosodrzewiny o giętkich, łukowato wygiętych, zakorzeniających się pędach znacznie powstrzymują lawiny śnieżne i kamienne oraz utrwalają luźne piargi. Na naturalnych stanowiskach sosna górska jest długowieczna, może żyć do 300 lat, ale potrzebuje dużo światła oraz znacznej wilgotności podłoża i powietrza. W latach 1957–2014 gatunek był objęty w Polsce ochroną ścisłą. Od 2014 roku podlega ochronie częściowej. Dawniej kosodrzewina była masowo wypalana i wycinana, aby przygotować tereny pod wypas. Obecnie gatunek nie jest zagrożony. Większość jej stanowisk w Polsce jest chroniona w górskich parkach narodowych.

W 1979 roku do PAN Ogrodu Botanicznego w Powsinie zostało sprowadzonych około 3000 roślin ze szkółek Tatrzańskiego Parku Narodowego. Posadzenie sosny górskiej w Ogrodzie, w tak znacznej liczbie egzemplarzy, miało na celu badanie zachowania roślin górskich na niżu i ich możliwości adaptacyjnych oraz zauważenie różnic morfologicznych wśród osobników rosnących w takich samych warunkach. Rośliny posadzono w pasach, obecnie okalających kolekcję roślin górskich od zachodu i południa. Po kilkunastu latach okazało się, że różnice morfologiczne są w niektórych przypadkach bardzo znaczące, zaznaczała się zmienność w długości i wybarwieniu igieł, a także w szybkości wzrostu, gdy jedne okazy roślinne wyrastały na 2 metry wzwyż, to inne miały zaledwie 50 cm wysokości. Warunki w jakich naturalnie rośnie kosodrzewina całkowicie różnią się od tych na Mazowszu, gdzie została eksperymentalnie posadzona. W klimacie górskim do którego się przystosowała, lata są krótkie z dużymi opadami deszczu, zimy są długie i śnieżne. Giętkie i wygięte gałęzie nie łamią się nawet gdy leżą na nich masy zbitego śniegu, co jest idealnym przystosowaniem w tak trudnych warunkach. Na nizinach, szczególnie w okolicy wielkiego ośrodka miejskiego jakim jest Warszawa, szczególnie w ostatnich latach miesiące letnie są bardzo suche, a zimy prawie bezśnieżne z dużymi wahaniami temperatur. Po około 40 latach uprawy sosny górskiej na niżu okazało się, że pokrój wielu roślin całkowicie różni się od tego który obserwujemy w górach, rośliny wytworzyły pionowe sztywne pnie i bardziej przypominały drzewa.

 

Od co najmniej 10 lat warunki atmosferyczne miały też duży wpływ na kondycję rosnącej w Ogrodzie kosodrzewiny, rośliny były osłabione, zasychały, częściej pojawiały się choroby i szkodniki. Od 2015 roku zaczęto usuwać chore i martwe rośliny, ale proces regresji postępował. W 2023 roku podjęto decyzję o systematycznym i kompleksowym usuwaniu krzewów i zastąpieniu ich odmianami wolno rosnącymi i bardziej przystosowanymi do warunków ogrodowych. Wycinkę starych roślin rozpoczęto od pasa ciągnącego się po zachodniej stronie kolekcji roślin górskich.

W 2024 roku po likwidacji pierwszej partii starych krzewów posadzono cztery odmiany sosny górskiej, „Mops”, „Mini Mops”, „Varella” i „Gnom”.

„Mops” jest odmianą kosodrzewiny o bardzo zwartym, regularnym, kulistym pokroju i rośnie stosunkowo powoli. Roczne przyrosty nie przekraczają 6 cm. Po 10 latach osiąga średnicę 0,7 m, a po wielu latach dorasta do 1,5-2 m wysokości i staje się krzewem mniej regularnym i rzadziej ugałęzionym. Igły podwójne, gęste, długości 2-4 cm, ciemnozielone, ułożone są na gałęziach promieniście.

Odmiana „Mini Mops” jest karłowatą kosodrzewiną o krótkich przyrostach i kulistym kształcie, jest jedną z wielu mutacji odmiany Pinus mugo „Mops”, powstała w Niemczech w postaci czarciej miotły (rodzaj zniekształceń objawiający się powstaniem wyrośla, będącego gęstym skupieniem silnie rozgałęzionych, zdeformowanych pędów). Pokrój rośliny jest bardzo gęsty, a wzrost powolny, roczne przyrosty osiągają nie więcej niż 3 cm. 10 letnie egzemplarze dorastają do 0,3 m wysokości i szerokości. Igły są krótkie, ciemnozielone, gęsto osadzone.

„Varella” to wolno rosnąca odmiana kosodrzewiny o kulistym kształcie i stosunkowo długich igłach. Pokrój gęsty, regularny, a wzrost stosunkowo powolny, roczne przyrosty osiągają do 10 cm. Dziesięcioletnie rośliny dorastają do 0,7 m średnicy. Najstarsze rośliny mierzą około 1,5 m wysokości i 1,2 m szerokości. Igły są ciemnozielone, lekko pofalowane, 8-10 cm długości, zebrane po dwie. Latem na pędach powstają dekoracyjne drugie przyrosty w kształcie pędzelków, złożone ze znacznie krótszych igieł.

Odmiana „Gnom” rośnie wolno i początkowo ma pokrój bardziej regularny, ale przybiera kształt szerokiego, nieregularnego stożka. Po 10 latach osiąga 1 m średnicy. Pędy są stosunkowo gęste. Igły długie, ciemnozielone, błyszczące, zebrane po dwie, ułożone na pędzie promieniście.

Kolekcja roślin górskich w obecnym kształcie zaczęła powstawać w 1999 roku, a kosodrzewina, która została posadzona na usypanych wzniesieniach została sprowadzona w 2000 roku ze szkółek Tatrzańskiego Parku Narodowego jako 2-3 letnie sadzonki i w 2002 roku posadzona na miejscu docelowym. W 2003 roku na góry zostały też przesadzone rośliny rosnące w Ogrodzie już od 1979 roku. Wytypowano cztery niezbyt silnie rosnące rośliny, czyli mniejsze od pozostałych, w czasie sezonu letniego bryłę korzeniową obkopano dookoła i wypełniono niezbyt rozłożoną ziemią liściową, utrzymywaną w stałej wysokiej wilgotności, aby rośliny wytworzyły więcej młodych korzeni. W czasie zimy, podczas dużych mrozów, bryłę korzeniową polewano wodą, aby zamarznięta woda związała ją i ustabilizowała. Następnie wyrwano dźwigiem bryłę z podłoża i umieszczono we wcześniej wykopanym zagłębieniu na stoku wzniesienia. Taki sposób przesadzania „z zamarzniętą bryłą korzeniową” dużych roślin stosowano w czasach, gdy jeszcze nie prowadzono uprawy w pojemnikach. Obecnie trudno już stwierdzić które rośliny na górach są starsze, ich wzrost się wyrównał i wszystkie są stosunkowo duże jak na wielkość usypanych wzniesień. W 2014 roku na wschodnim stoku najwyższej górki posadzono pięć osobników kosodrzewiny odmiany „Hnizdo”, wyselekcjonowanej w Czechach jako czarcia miotła na podgatunku błotnym sosny górskiej. Rośnie ona powoli jako gęsta kula, z wiekiem bardziej stożkowata. Po 20 latach dorasta do około 1 m wysokości (roczny przyrost około 4-5 cm). Takie właśnie karłowe odmiany lepiej wyglądają w kolekcjach roślin skalnych. Obecnie już nawet u roślin posadzonych na górkach, które są regularnie podlewane widać zasychające pędy, co w przyszłości może doprowadzić do całkowitego zlikwidowania krzewów, jesteśmy więc przygotowani na zastępowanie roślin z naturalnego stanowiska odmianami uprawnymi.

Zdjęcie 16 (czerwoną strzałką zaznaczono kosodrzewinę przesadzona „z zamarzniętą bryłą korzeniową”, niebieska strzałka wskazuje kosodrzewinę sprowadzoną w 2000 roku.)

W Ogrodzie wszystko się zmienia, przez ponad 40 lat obserwowaliśmy kosodrzewinę przywiezioną z gór, teraz będziemy mogli oglądać, jak rosną i zmieniają się posadzone na jej miejscu odmiany.